Zomatoના ફાઉન્ડર દીપિન્દર ગોયલ આજકાલ પોતાના નવા ડિવાઇસ Templeને લઈને ચર્ચામાં છે. આ કોઈ સ્માર્ટવોચ નથી, જેને કાંડા પર પહેરવામાં આવે છે. તેને માથાની બાજુમાં કાનની ઉપરના ભાગે ચોંટાડવામાં આવે છે. કાનની ઉપરના આ ભાગને અંગ્રેજીમાં Temple કહેવામાં આવે છે, તેથી કદાચ તેનું નામ Temple રાખવામાં આવ્યું છે.
કંપનીનો દાવો છે કે આ ડિવાઇસ મગજમાં લોહીના પ્રવાહ એટલે કે Brain Flow સાથે જોડાયેલા ફેરફારોને ટ્રેક કરી શકે છે. આ ઉપરાંત, તે શરીરની સ્થિતિ અને વધતી ઉંમર સાથે જોડાયેલા સંકેતો સમજવા માટે Entropy નામનો સ્કોર પણ આપે છે.
આ ડિવાઇસની કિંમત લગભગ ₹85,000 છે અને 1 નવેમ્બરથી ભારતમાં તેનું પ્રી-ઓર્ડર શરૂ થઈ ગયું છે. જોકે, બજારમાં આવતાંની સાથે જ ડોક્ટરો અને ન્યુરોલોજિસ્ટ્સે તેના વૈજ્ઞાનિક આધાર પર સવાલ ઉઠાવવાનું શરૂ કર્યું છે. કેટલાક નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માથાની ત્વચા પર લગાવવામાં આવેલા સેન્સરથી મગજની અંદર લોહીનો પ્રવાહ કેવી રીતે માપી શકાય? બીજી તરફ, દીપિન્દર ગોયલનું કહેવું છે કે કંપનીએ આ ટેક્નોલોજી પર ઘણું સંશોધન કર્યું છે અને તેના પરિણામો પણ રજૂ કરવામાં આવી રહ્યાં છે.
આ વિવાદ સમજવા માટે ત્રણ બાબતો જાણવી જરૂરી છે. Temple ખરેખર શું માપે છે, તેના સંશોધનમાં શું સામે આવ્યું છે અને ડોક્ટરો તેના દાવાઓ પર વિશ્વાસ કેમ નથી કરી રહ્યા?
Temple ડિવાઇસ શું છે અને કેવી રીતે કામ કરે છે?
Temple એક નાનું પહેરી શકાય તેવું ડિવાઇસ છે, જેને માથાની બાજુમાં કાનની ઉપરના ભાગે લગાવવામાં આવે છે. તેને ત્વચા પર ચોંટાડવા માટે ખાસ એડહેસિવ પેચનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેમાં અલગ-અલગ પ્રકારના પ્રકાશનો ઉપયોગ કરતા ઓપ્ટિકલ સેન્સર લગાવવામાં આવ્યા છે.
આ ડિવાઇસ ફોટોપ્લેથિસ્મોગ્રાફી એટલે કે PPG ટેક્નોલોજી પર કામ કરે છે. આ જ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ ઘણી સ્માર્ટવોચ અને અન્ય વેરેબલ ડિવાઇસમાં પણ થાય છે.
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો સેન્સર ત્વચા પર પ્રકાશ ફેંકે છે અને પાછો આવતો પ્રકાશ કેટલો બદલાય છે તે માપે છે. જ્યારે ત્વચાની નીચે આવેલી નાની રક્તવાહિનીઓમાં લોહીનું પ્રમાણ બદલાય છે, ત્યારે સેન્સરના સંકેતોમાં પણ ફેરફાર થાય છે.
Templeમાં લીલા, લાલ અને ઇન્ફ્રારેડ પ્રકાશનો ઉપયોગ થાય છે. અલગ-અલગ રંગનો પ્રકાશ ત્વચા અને તેની નીચે આવેલા પેશીઓમાં અલગ-અલગ ઊંડાઈ સુધી પહોંચે છે. આ પ્રકાશથી મળતા સંકેતોને ભેગા કરીને ડિવાઇસ Brain Flow નામનો એક ઇન્ડેક્સ તૈયાર કરે છે.
કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર, આ ઇન્ડેક્સ મગજમાં લોહીના પ્રવાહ સાથે જોડાયેલા ફેરફારોની માહિતી આપે છે.
અહીં એક મહત્ત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે. Templeનો Brain Flow એવો આંકડો નથી, જે સીધો જ મગજ સુધી પહોંચતા લોહીનું પ્રમાણ મિલીલીટર પ્રતિ મિનિટમાં જણાવે. આ એક ખાસ સ્કોર છે, જે કંપનીનું અલ્ગોરિધમ તૈયાર કરે છે.
Brain Flowને લઈને ડોક્ટરોને શું વાંધો છે?
સોશિયલ મીડિયા પર અનેક ન્યુરોલોજિસ્ટ્સે આ ડિવાઇસ સામે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. ડોક્ટરોનું કહેવું છે કે તેમણે અનેક વખત મગજની સર્જરી કરી છે અને તેઓ સાબિત કરી શકે છે કે આ પ્રકારનું ડિવાઇસ વાસ્તવિક માહિતી આપી શકે નહીં.
તેમનો સવાલ છે કે મગજની અંદરની પ્રવૃત્તિ સ્કેન કરતાં મેડિકલ ડિવાઇસ પણ ઘણી વખત સચોટ માહિતી આપી શકતાં નથી, તો પછી આટલું નાનું ડિવાઇસ એ કામ કેવી રીતે કરી શકે?
ડોક્ટરો, ખાસ કરીને ન્યુરોલોજિસ્ટ્સની સૌથી મોટી ચિંતા ડિવાઇસના સેન્સરની જગ્યા અંગે છે.
કાનની ઉપરના ભાગ પાસે Superficial Temporal Artery નામની એક રક્તવાહિની હોય છે. તે External Carotid Arteryની એક શાખા છે અને માથાની ત્વચા તથા ચહેરાના કેટલાક ભાગોમાં લોહી પહોંચાડે છે.
બીજી તરફ, મગજની અંદર લોહી પહોંચાડવાનું કામ મુખ્યત્વે Internal Carotid અને Vertebral Arteries કરે છે. એટલે કે માથાની ત્વચામાં લોહીનો પ્રવાહ અને મગજની અંદર લોહીનો પ્રવાહ બંને અલગ બાબતો છે.
અહીંથી સવાલ ઊભો થાય છે કે જો Templeનો સેન્સર ત્વચાની નજીકથી ઓપ્ટિકલ સંકેતો મેળવી રહ્યો છે, તો તે કેવી રીતે જાણી શકે કે સંકેતોમાં ફેરફાર મગજની અંદર લોહીનો પ્રવાહ બદલાવાને કારણે થયો છે કે માથાની ત્વચામાં રક્તસંચાર બદલાવાને કારણે?
ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ દોડે છે અથવા કસરત કરે છે, ત્યારે તેના શરીરનું તાપમાન વધે છે. શરીર પોતાને ઠંડું રાખવા માટે ત્વચા અને માથા તરફ લોહીનો પ્રવાહ વધારી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં કાનની ઉપર લગાવવામાં આવેલો સેન્સર પણ ફેરફાર નોંધાવી શકે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે મગજની અંદર લોહીનો પ્રવાહ પણ એટલા જ પ્રમાણમાં બદલાયો હોય.
ન્યુરોલોજિસ્ટ ડૉ. સુધીર કુમાર અને અન્ય નિષ્ણાતોએ પણ આ ટેક્નોલોજીની વૈજ્ઞાનિક તપાસ તથા તેના ઇન્ડેક્સની ગણતરી અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે કોઈ પ્રવૃત્તિ દરમિયાન સેન્સરના રીડિંગમાં ફેરફાર થાય એટલે તે જે બાબત માપવાનો દાવો કરે છે, તે જ માપી રહ્યું છે એવું સાબિત થતું નથી.
Templeના પ્રથમ સંશોધનમાં શું સામે આવ્યું?
આ વિવાદ વચ્ચે Templeના સમર્થનમાં એક મહત્ત્વનું સંશોધન પેપર પણ સામે આવ્યું છે. સપ્ટેમ્બર 2026માં MedRxiv પર પ્રકાશિત થયેલા આ અભ્યાસમાં Templeના Brain Flow ઇન્ડેક્સની સરખામણી Transcranial Doppler એટલે કે TCD નામની મેડિકલ તપાસ સાથે કરવામાં આવી હતી.
TCD અલ્ટ્રાસાઉન્ડ આધારિત તપાસ છે. તેના દ્વારા મગજની મોટી ધમનીઓમાં લોહીના પ્રવાહની ગતિ માપવામાં આવે છે.
આ અભ્યાસમાં 23 તંદુરસ્ત લોકોને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમની સરેરાશ ઉંમર લગભગ 23 વર્ષ હતી. આ લોકોમાં 15 પુરુષો અને 8 મહિલાઓ હતી.
સંશોધન દરમિયાન ભાગ લેનારા લોકોને સાઇકલ પર કસરત કરાવવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, તેમને ઊભા રાખ્યા બાદ સુવડાવવામાં આવ્યા હતા. આ બંને સ્થિતિમાં શરીર અને મગજના રક્તસંચારમાં ફેરફાર થાય છે. સંશોધકોએ તપાસ્યું કે આ ફેરફારો દરમિયાન Templeનો Brain Flow ઇન્ડેક્સ TCDના રીડિંગ સાથે કેવી રીતે બદલાય છે.
અભ્યાસનાં પરિણામોમાં બંને વચ્ચે સારો તાલમેલ જોવા મળ્યો હતો. કસરત દરમિયાન મેડિયન Pearson Correlation 0.795 અને શરીરની સ્થિતિ બદલવાના પરીક્ષણમાં 0.799 રહ્યો હતો.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં બંને ડિવાઇસનાં રીડિંગ એક જ દિશામાં બદલાતાં જોવા મળ્યાં હતાં.
શરૂઆતના તબક્કે Temple માટે આ સકારાત્મક પરિણામ છે. પરંતુ તેને 80 ટકા સચોટતા કહેવી ખોટું છે. કોરિલેશન દર્શાવે છે કે બે રીડિંગમાં કેટલા પ્રમાણમાં એકસાથે ફેરફાર થાય છે. તેનાથી એ સાબિત થતું નથી કે બંને રીડિંગ એકસરખાં છે અથવા ડિવાઇસ લોહીનો પ્રવાહ સચોટ પ્રમાણમાં માપે છે.
આ સંશોધનની 3 મોટી મર્યાદાઓ
1. સંશોધનમાં માત્ર 23 લોકોને સામેલ કરાયા
આ અભ્યાસમાં માત્ર 23 તંદુરસ્ત લોકોને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. દરેક પરીક્ષણના વિશ્લેષણમાં 20 લોકોના ડેટાનો ઉપયોગ થયો હતો. આટલા નાના જૂથના આધારે એવું નક્કી કરી શકાય નહીં કે આ ડિવાઇસ વૃદ્ધો, મહિલાઓ, બીમાર લોકો અથવા અલગ-અલગ સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ ધરાવતા લોકોમાં પણ એટલું જ સારું કામ કરશે.
2. TCD પણ મગજમાં લોહીનું કુલ પ્રમાણ સીધું માપતું નથી
TCD પણ મગજમાં લોહીનું કુલ પ્રમાણ સીધું માપતું નથી. તે મગજની એક ચોક્કસ ધમનીમાં લોહીના પ્રવાહની ગતિ માપે છે. તેથી સંશોધકોએ Templeના સ્કોર અને TCDના રીડિંગમાં થતા ફેરફારોની સરખામણી કરી હતી, બંને દ્વારા મળતા લોહીના વાસ્તવિક પ્રમાણની નહીં.
3. Brain Flow ઇન્ડેક્સનું પૂરું સૂત્ર જાહેર નથી
આ સંશોધનમાં Templeનો Brain Flow ઇન્ડેક્સ એક ખાસ અલ્ગોરિધમ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. તેનું સંપૂર્ણ સૂત્ર જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી. અભ્યાસમાં પણ સંશોધકોએ અલ્ગોરિધમની અંદરની પ્રક્રિયાની તપાસ કરી નહોતી. તેમણે માત્ર ડિવાઇસમાંથી મળેલા અંતિમ સ્કોરની TCD સાથે સરખામણી કરી હતી.
આ ઉપરાંત, આ સંશોધન માટેનું ભંડોળ Temple Pvt Ltd દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું. તેનો અર્થ એવો નથી કે સંશોધન ખોટું છે, પરંતુ આવા પરિણામોનું સ્વતંત્ર સંશોધકો દ્વારા ફરી પરીક્ષણ થવું અને પીઅર રિવ્યૂની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું જરૂરી છે.
હાલમાં આ પેપર પ્રીપ્રિન્ટ છે, એટલે કે તેની સ્વતંત્ર નિષ્ણાતો દ્વારા સમીક્ષા થવાની બાકી છે.
Entropy શું છે, જેના પર પણ સવાલો ઉઠી રહ્યા છે?
Templeનું બીજું મહત્ત્વનું ફીચર Entropy છે. કંપની તેને 1થી 250 વચ્ચેના સ્કોર તરીકે દર્શાવે છે.
દીપિન્દર ગોયલના જણાવ્યા અનુસાર, આ સ્કોર દર્શાવે છે કે શરીર પોતાની સામાન્ય સ્થિતિ જાળવી રાખવા માટે કેટલી મહેનત કરી રહ્યું છે.
ઊંઘ, કસરત, તણાવ, ખોરાક, કેફીન અને ધ્યાન જેવી બાબતો આ સ્કોરને અસર કરી શકે છે. કંપની તેને શરીરની સ્થિતિ, રિકવરી અને વધતી ઉંમર સાથે જોડાયેલા સંકેતો સમજવાની નવી રીત તરીકે રજૂ કરી રહી છે.
પરંતુ ડોક્ટરોનો સવાલ છે કે આ સ્કોરનો શરીરમાં થતી કઈ વાસ્તવિક જૈવિક પ્રક્રિયા સાથે સંબંધ છે? તેની ગણતરી કયા સૂત્રથી કરવામાં આવે છે? અલગ-અલગ લોકોમાં તેની વિશ્વસનીયતા કેટલી છે? શું તે કોઈ વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્ય અથવા તેની ઉંમર વધવાની ગતિ વિશે ભરોસાપાત્ર માહિતી આપી શકે છે?
માત્ર એક આંકડો દેખાવો અને તે આંકડાનો મેડિકલ કે વૈજ્ઞાનિક અર્થ સાબિત થવો, આ બંને અલગ બાબતો છે. જ્યાં સુધી તેની પાછળની પદ્ધતિ અને પરિણામો સ્વતંત્ર સંશોધન દ્વારા સાબિત ન થાય, ત્યાં સુધી Entropyને બીમારી અથવા ઉંમર માપવાનું પ્રમાણિત માપદંડ માની શકાય નહીં.
Gravity Ageing Hypothesis શું છે?
Templeને દીપિન્દર ગોયલની Gravity Ageing Hypothesis સાથે પણ જોડવામાં આવી રહ્યું છે.
આ વિચારધારા અનુસાર, લાંબા સમય સુધી સીધા ઊભા રહેવા અને ગુરુત્વાકર્ષણના પ્રભાવને કારણે મગજ સુધી લોહી પહોંચવાની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર થઈ શકે છે. આ ફેરફારનો સંબંધ વધતી ઉંમર સાથે પણ હોઈ શકે છે.
આ ડિવાઇસ લાંબું જીવન જીવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે તેવો દાવો પણ કરવામાં આવી રહ્યો છે. જોકે, આ દાવાને લઈને પણ અનેક સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે. સવાલ એ છે કે કોઈ ટ્રેકર વ્યક્તિનું આયુષ્ય વધારવાનો દાવો કેવી રીતે કરી શકે?
પરંતુ માનવ શરીરમાં Cerebral Autoregulation નામની એક વ્યવસ્થા હોય છે. આ વ્યવસ્થા બ્લડ પ્રેશર અને શરીરની સ્થિતિ બદલાય છતાં મગજમાં લોહીનો પ્રવાહ મોટાભાગે સ્થિર રાખવામાં મદદ કરે છે.
આથી એવું માની લેવું કે ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે મગજમાં લોહીનો પ્રવાહ સતત ઘટે છે અને તેના કારણે ઉંમર ઝડપથી વધે છે, તે હજુ સુધી સાબિત થયેલો વૈજ્ઞાનિક નિષ્કર્ષ નથી.
તેવી જ રીતે, માથું નીચે રાખીને ઊંધા લટકવું અથવા ઇન્વર્ઝન થેરાપીને ઉંમર વધતી અટકાવવાનો ઉપાય માનવો પણ યોગ્ય નથી. કેટલાક લોકોમાં આના કારણે આંખો અને માથાની અંદર દબાણ વધી શકે છે.
ડોક્ટરોની ટીકા વચ્ચે ગોયલે શું જવાબ આપ્યો?
ડોક્ટરોની ટીકાઓ વચ્ચે Eternalના ફાઉન્ડર દીપિન્દર ગોયલે સોશિયલ મીડિયા પર પોતાનો પક્ષ રજૂ કર્યો છે.
તેમણે કહ્યું છે કે Temple એક ફિટનેસ અને AI ડિવાઇસ છે, મેડિકલ ડિવાઇસ નથી. તેને કોઈ બીમારીનું નિદાન કરવા, તેને અટકાવવા અથવા ડોક્ટરની સલાહના વિકલ્પ તરીકે ઉપયોગ કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યું નથી.
ગોયલે એમ પણ કહ્યું કે કંપનીએ Temple બનાવવા પાછળ લગભગ 30 મિલિયન ડોલર ખર્ચ્યા છે, જેમાંથી 20 મિલિયન ડોલર તેમણે પોતે રોક્યા છે. તેમણે ગ્રાહકો માટે 14 દિવસની રિટર્ન પોલિસીનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે.
તેમનું કહેવું છે કે લોકો ઇચ્છે તો ડિવાઇસ ખરીદતાં પહેલાં પીઅર રિવ્યૂ અને આગળ આવનારા વૈજ્ઞાનિક પુરાવાની રાહ જોઈ શકે છે.