ઉત્તર પ્રદેશની MLC ચૂંટણીમાં વારાણસીની શિક્ષક અને સ્નાતક બંને બેઠકો પર સમાજવાદી પાર્ટીએ જીત મેળવી છે. ગુરુવારે વારાણસી સ્નાતક બેઠકનું પરિણામ જાહેર થયું, જેમાં સપાના આશુતોષ સિન્હાએ 18,000થી વધુ મતોથી જીત મેળવી. અગાઉ વારાણસી શિક્ષક બેઠકનું પરિણામ જાહેર થયું હતું, જેમાં સપાના લાલ બિહારી યાદવે જીત મેળવી હતી.
ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપે પોતાની 6 બેઠકો જાળવી રાખી છે, જ્યારે સમાજવાદી પાર્ટીએ 5 બેઠકો જીતી છે. આ સાથે ગત ચૂંટણીની સરખામણીએ સપાની બેઠકોની સંખ્યામાં 2નો વધારો થયો છે. આવતા વર્ષે યોજાનારી ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભાની ચૂંટણી પહેલાં આ પરિણામો જાહેર થયાં છે. ભાજપ સતત ત્રીજી વખત સત્તા મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
જોકે, વારાણસીમાં ભાજપને ઝટકો લાગ્યો છે, જ્યાં સપાએ સ્નાતક અને શિક્ષક બંને બેઠકો જીતી છે. આ ઉપરાંત સમાજવાદી પાર્ટીએ આગ્રા શિક્ષક બેઠક, પ્રયાગરાજ-ઝાંસી સ્નાતક બેઠક અને લખનઉ સ્નાતક બેઠક પણ જીતી છે.
ઉત્તર પ્રદેશની MLC ચૂંટણીને સમજવા માટે સૌથી પહેલાં એક વાત જાણી લો
આ ચૂંટણી વિધાનસભાની ચૂંટણીથી અલગ છે. અહીં સામાન્ય મતદારો સીધા મત આપતા નથી; અલગ-અલગ બેઠકો માટે શિક્ષકો, સ્નાતકો, સ્થાનિક સંસ્થાઓના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને ધારાસભ્યો જેવા મતદારો હોય છે.
MLCનું પૂરું નામ છે Member of Legislative Council, એટલે કે વિધાન પરિષદના સભ્ય.
ભારતમાં રાજ્ય સ્તરે કાયદા બનાવવાની વ્યવસ્થા બે પ્રકારની હોઈ શકે છે:
- વિધાનસભા: અહીં MLA એટલે ધારાસભ્યો હોય છે. સામાન્ય રીતે મતદારો પોતાના મતવિસ્તારમાંથી ધારાસભ્ય ચૂંટે છે.
- વિધાન પરિષદ: આ રાજ્યની બીજી ગૃહવ્યવસ્થા છે. તેના સભ્યોને MLC કહેવામાં આવે છે. તેની સરખામણી કેન્દ્રની રાજ્યસભા સાથે કરી શકાય.
દરેક રાજ્યમાં વિધાન પરિષદ હોતી નથી. ઉત્તર પ્રદેશમાં વિધાનસભા ઉપરાંત વિધાન પરિષદ પણ છે. ઉત્તર પ્રદેશની વિધાન પરિષદમાં કુલ 100 બેઠકો છે.
શિક્ષક અને સ્નાતક બેઠકો કેમ હોય છે?
વિધાન પરિષદની રચનામાં જુદા-જુદા વર્ગોને પ્રતિનિધિત્વ આપવાની જોગવાઈ છે. એટલે તેની બધી બેઠકો પર એક જ પ્રકારના મતદારો મત આપતા નથી. બંધારણની કલમ 171 મુજબ શિક્ષકો અને સ્નાતકો માટે પણ અલગ બેઠકો રાખવામાં આવે છે.
સ્નાતક બેઠક — Graduates' Constituency
આ બેઠક માટે મતદાન કરવા પાત્ર એવા લોકો મત આપે છે જેમણે માન્ય યુનિવર્સિટીમાંથી સ્નાતકની ડિગ્રી મેળવી હોય અને કાયદા મુજબ જરૂરી સમયગાળો પૂરો કર્યો હોય. સામાન્ય રીતે ડિગ્રી મેળવ્યાને ઓછામાં ઓછાં 3 વર્ષ થયેલાં હોવાં જોઈએ અને મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવી પડે છે.
સરળ ભાષામાં: આ બેઠકમાં પાત્ર સ્નાતકો પોતાના પ્રતિનિધિને ચૂંટે છે.
શિક્ષક બેઠક — Teachers' Constituency
અહીં કાયદા મુજબ પાત્ર શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં જરૂરી સમયગાળા સુધી ભણાવવાનો અનુભવ ધરાવતા અને મતદાર તરીકે નોંધાયેલા શિક્ષકો મત આપે છે. સામાન્ય રીતે છેલ્લા 6 વર્ષમાં ઓછામાં ઓછાં 3 વર્ષ ભણાવ્યું હોવું જરૂરી છે.
સરળ ભાષામાં: આ બેઠકમાં પાત્ર શિક્ષકો પોતાના પ્રતિનિધિને ચૂંટે છે.
ઓક્ટોબર 2026માં યોજાયેલી ચૂંટણીમાં કુલ 11 બેઠકો માટે મતદાન થયું હતું — 5 સ્નાતક બેઠકો અને 6 શિક્ષક બેઠકો. આ બેઠકોનાં નામ તે વિસ્તારના આધારે રાખવામાં આવે છે, જેની તે બેઠકમાં મતદારો નોંધાયેલા હોય છે. એક બેઠકમાં અનેક જિલ્લાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
એટલે આ વખતે યોજાયેલી 11 બેઠકોની ચૂંટણીમાં રાજ્યની સમગ્ર વિધાન પરિષદની પસંદગી થઈ નથી. માત્ર શિક્ષક અને સ્નાતક વર્ગની ખાલી થતી બેઠકો માટે ચૂંટણી યોજાઈ હતી.
ઉત્તર પ્રદેશની વિધાન પરિષદની 100 બેઠકોની રચના આ પ્રમાણે છે:
ધારાસભ્યો દ્વારા ચૂંટાયેલા-38
વિધાનસભાના MLA મત આપે છે.
સ્થાનિક સંસ્થાઓની બેઠકો-36
નગરપાલિકા, સ્થાનિક સંસ્થાઓ વગેરેના પાત્ર ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ મત આપે છે.
સ્નાતક બેઠકો-8
નોંધાયેલા અને પાત્ર સ્નાતકો મત આપે છે.
શિક્ષક બેઠકો-8
નોંધાયેલા અને પાત્ર શિક્ષકો મત આપે છે.
રાજ્યપાલ દ્વારા નિયુક્ત-10
સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કલા, સહકારી ક્ષેત્ર અને સમાજસેવા જેવા ક્ષેત્રોના વિશેષ જ્ઞાન કે અનુભવ ધરાવતા લોકોને નિયુક્ત કરી શકાય છે.
એક અગત્યની વાત: ઉમેદવાર પોતે સ્નાતક કે શિક્ષક જ હોવો જોઈએ એવું નથી. મુખ્ય શરત એ છે કે તે ચૂંટણી લડવા માટે કાયદા મુજબ પાત્ર હોય. શિક્ષક અને સ્નાતકનું નામ મુખ્યત્વે એ બેઠકના મતદારો કોણ છે તે દર્શાવે છે.
આ ચૂંટણીનું રાજકારણમાં શું મહત્ત્વ છે?
આ ચૂંટણીના પરિણામો 3 રીતે મહત્ત્વના બની શકે છે.
1. શિક્ષિત વર્ગમાં કયા પક્ષનું સમર્થન છે તેનો સંકેત મળે છે.
સ્નાતક અને શિક્ષક બેઠકોના મતદારો સામાન્ય વિધાનસભા ચૂંટણીના મતદારો કરતાં અલગ હોય છે. તેથી આ પરિણામો શિક્ષકો, સ્નાતકો અને વ્યાવસાયિક વર્ગમાં પક્ષોની સ્થિતિ વિશે સંકેત આપી શકે છે. જોકે, આ વર્ગના મતદાન પરથી સમગ્ર ઉત્તર પ્રદેશનો મતદારોનો મિજાજ નક્કી કરી શકાય નહીં.
2. વિધાન પરિષદમાં પક્ષોની સંખ્યાબળ પર અસર પડે છે.
વિધાન પરિષદમાં કયા પક્ષના કેટલા સભ્યો છે તે કાયદા અને નીતિઓ અંગેની ચર્ચા, સમિતિઓની કામગીરી અને ખરડાઓની સમીક્ષા વખતે મહત્ત્વનું બની શકે છે. જોકે, વિધાન પરિષદને વિધાનસભા જેટલી સત્તા નથી. સામાન્ય ખરડા અંગે તે ચર્ચા કરી શકે છે અને વિલંબ કરી શકે છે, પરંતુ નાણાકીય ખરડાને અટકાવી શકતી નથી.
3. આગામી વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં રાજકીય સંદેશ મળે છે.
ઉત્તર પ્રદેશમાં 2027માં વિધાનસભાની ચૂંટણી થવાની છે. તેના પહેલાં MLC ચૂંટણીનાં પરિણામો ભાજપ અને સમાજવાદી પાર્ટી જેવા પક્ષો માટે રાજકીય સંકેત બની શકે છે. પક્ષો આ પરિણામોને પોતાના સમર્થનના પુરાવા તરીકે રજૂ કરી શકે છે. પરંતુ MLC ચૂંટણી જીતવાથી વિધાનસભાની ચૂંટણી પણ જીતી જશે એવું સાબિત થતું નથી.