ઉત્તરાખંડની નીચે હિમાલયના ભૂગર્ભમાં આવેલી થ્રસ્ટ ફોલ્ટમાં બંને ભૂખંડીય પ્લેટો મજબૂત રીતે ફસાઈ ગઈ છે. નવા અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે આ પ્લેટો વચ્ચે દબાણ સતત વધી રહ્યું છે અને ભૂગર્ભમાં ઊર્જા એકઠી થઈ રહી છે. અંદાજ મુજબ, દર 100 વર્ષે 8.1ની તીવ્રતાના ભૂકંપ જેટલી ઊર્જા એકઠી થઈ શકે છે.
હિમાલય ઉપરથી શાંત દેખાય છે. પર્વતો હરિયાળાં છે, નદીઓ વહી રહી છે અને પ્રવાસીઓ ફરવા આવી રહ્યા છે. પરંતુ આ પર્વતોની નીચે ઊંડે કંઈક મોટું થઈ રહ્યું છે. ભારતીય પ્લેટ અને તિબેટીયન પ્લેટ એકબીજા સાથે અથડાઈ રહી છે. આ પ્રક્રિયા સતત ચાલી રહી છે, પરંતુ કેટલીક જગ્યાએ બંને પ્લેટો એકબીજામાં ફસાઈ ગઈ છે. તેના કારણે ઊર્જા બહાર નીકળી શકતી નથી અને જમીનની નીચે એકઠી થતી જાય છે. એક નવા અભ્યાસમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે ઉત્તરાખંડની નીચે એકઠી થઈ રહેલી આ ઊર્જા મોટા ભૂકંપ માટે પૂરતી હોઈ શકે છે.
આ અભ્યાસ IIT બોમ્બે અને અમેરિકાની યુનિવર્સિટી ઑફ ન્યૂ મેક્સિકોના સંશોધકોએ સાથે મળીને કર્યો છે. તેમાં સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઑફ તમિલનાડુના વૈજ્ઞાનિકો પણ સામેલ હતા. સંશોધકોએ ગ્લોબલ નેવિગેશન સેટેલાઇટ સિસ્ટમ એટલે કે GNSS અને જાપાનના ALOS-2 રડાર ઉપગ્રહમાંથી મળેલા આંકડાઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
આ આંકડાઓ પરથી જાણવા મળ્યું કે ઉત્તરાખંડની નીચે આવેલી વિશાળ ભૂગર્ભીય તિરાડ, જેને મેઇન હિમાલયન થ્રસ્ટ કહેવામાં આવે છે, તે લગભગ 115 કિલોમીટરની પહોળાઈમાં સંપૂર્ણપણે ફસાઈ ગઈ છે. બંને પ્લેટો દર વર્ષે 18 મિલિમીટરની ઝડપે એકબીજા સામે દબાણ કરી રહી છે, પરંતુ સરકી શકતી નથી.
તેના પરિણામે, હિમાલયનો ઉપરનો ભાગ દર વર્ષે 4થી 6 મિલિમીટર ઊંચો થઈ રહ્યો છે. સંશોધકોના અંદાજ પ્રમાણે, આ રીતે એકઠી થતી ઊર્જા દર 100 વર્ષે 8.1ની તીવ્રતાના એક મોટા ભૂકંપ જેટલી થઈ શકે છે.
ભૂગર્ભીય તિરાડ ફસાઈ જવાનો સામાન્ય લોકો માટે શું અર્થ થાય છે?
જમીનની નીચે બે વિશાળ પ્લેટો આવેલી છે. ભારતીય પ્લેટ ઉત્તર તરફ આગળ વધી રહી છે અને તિબેટીયન પ્લેટની નીચે ધકેલાઈ રહી છે. સામાન્ય સ્થિતિમાં આ પ્લેટો ધીમે ધીમે સરકતી રહે છે. પરંતુ જ્યારે બંને પ્લેટો વચ્ચેની ભૂગર્ભીય તિરાડ ફસાઈ જાય છે, ત્યારે તેમની સરકવાની પ્રક્રિયા અટકી જાય છે. તેમ છતાં દબાણ વધતું રહે છે. આ સ્થિતિ રબરના પટ્ટાને ખેંચવા જેવી છે.
જ્યારે આ પટ્ટો અચાનક તૂટી જાય, ત્યારે મોટી હલચલ થાય છે. તેને ભૂકંપ કહેવામાં આવે છે. ઉત્તરાખંડની નીચે આવેલી આ ભૂગર્ભીય તિરાડ લાંબા સમયથી ફસાયેલી છે. વૈજ્ઞાનિકો આ વિસ્તારને મધ્ય હિમાલયનો ભૂકંપીય અંતરિયાળ વિસ્તાર કહે છે. અહીં છેલ્લાં ઘણાં સૈંકડો વર્ષોથી અત્યંત મોટો ભૂકંપ આવ્યો નથી. આથી અહીં ઊર્જા સતત એકઠી થઈ રહી હોવાની સંભાવના છે.
અગાઉ ઉત્તરાખંડની નીચે આવેલી ભૂગર્ભીય તિરાડ કેટલી મજબૂત રીતે ફસાઈ છે તે અંગે વૈજ્ઞાનિકોમાં મતભેદ હતા. કેટલાક સંશોધકો માનતા હતા કે તે આંશિક રીતે ફસાઈ છે, જ્યારે કેટલાકના મતે તે સંપૂર્ણપણે ફસાઈ ગઈ છે. નવા અભ્યાસમાં બંને પ્રકારના આંકડાઓનું સંયુક્ત વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. તેના પરથી જાણવા મળ્યું કે ગઢવાલ અને કુમાઉં બંને વિસ્તારોમાં આ તિરાડ મજબૂત રીતે ફસાયેલી છે.
GNSS મથકો પરથી મળેલા જમીનની આડી હલચલના આંકડા અને ઉપગ્રહ પરથી મળેલા જમીનની ઊંચાઈમાં થતા ફેરફારના આંકડા એકસરખા તારણ તરફ ઈશારો કરે છે. સંશોધકોએ તૈયાર કરેલા નમૂનામાં પણ આ જ પરિણામ સામે આવ્યું છે. તેના પરથી જાણવા મળ્યું કે બંને પ્લેટો વચ્ચેનો જોડાણ વિસ્તાર ખૂબ જ મજબૂત રીતે ફસાયેલો છે.
માત્ર પર્વતો જ નહીં, મેદાની વિસ્તારોમાં પણ મોટું જોખમ
સંશોધકોની ચેતવણી મુજબ, ગંગા અને યમુનાના મેદાની વિસ્તારો પણ મોટા ભૂકંપથી ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થઈ શકે છે. ભારતની લગભગ 40 ટકા વસ્તી આ મેદાની વિસ્તારોમાં રહે છે. દિલ્હી, લખનઉ, કાનપુર અને પટના જેવા મોટાં શહેરો પણ આ વિસ્તારમાં આવેલાં છે.
મોટા ભૂકંપનાં આંચકા સૈંકડો કિલોમીટર દૂર સુધી પહોંચી શકે છે. જૂની ઇમારતો, નબળા પુલ અને ગીચ વસ્તીવાળા વિસ્તારોમાં વધુ નુકસાન થઈ શકે છે.
વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ હિમાલયન જિયોલોજીના ભૂસ્તરશાસ્ત્રી ડૉ. નરેશ કુમાર કહે છે કે ભૂકંપ ક્યારે આવશે તેની ચોક્કસ આગાહી કોઈ કરી શકતું નથી. જોકે, હિમાલયના વિસ્તારમાં 7.5થી 8ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ આવવાની સંભાવના છે. સવાલ માત્ર એ છે કે તે ક્યારે આવશે.
આ અભ્યાસ પણ આવી જ સ્થિતિ તરફ ધ્યાન દોરે છે. તેમાં ભૂકંપ કઈ તારીખે કે કયા વર્ષે આવશે તે જણાવવામાં આવ્યું નથી. પરંતુ ભૂકંપ આવે તે પહેલાં જ સાવચેતી અને તૈયારી કરવી જરૂરી છે, તે સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે.
આ અભ્યાસનો સૌથી મહત્ત્વનો સંદેશ છે કે ભૂકંપ સામેની તૈયારીમાં વિલંબ ન કરવો જોઈએ. ઉત્તરાખંડમાં પર્વતીય ઢોળાવો પર સતત બાંધકામ થઈ રહ્યું છે. ઘણી જગ્યાએ ઇમારતો બાંધવાના નિયમોનું પાલન થતું નથી. જૂની ઇમારતો નબળી છે અને કેટલીક જગ્યાએ શાળાઓ તથા હૉસ્પિટલો પણ પૂરતી સુરક્ષિત નથી. જો મોટો ભૂકંપ આવે તો ભારે નુકસાન થઈ શકે છે.
આથી સૌથી પહેલાં ભૂકંપ સામે ટકી શકે તેવા બાંધકામના નિયમોનું કડક પાલન કરાવવું જરૂરી છે. જૂની અને નબળી ઇમારતોની તપાસ કરવી જોઈએ. શાળાઓ, હૉસ્પિટલો અને સરકારી ઇમારતોને મજબૂત બનાવવી જોઈએ. દરેક શહેર અને ગામમાં આપત્તિ વ્યવસ્થાપનની મજબૂત વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. લોકોને ભૂકંપ આવે ત્યારે શું કરવું તેની જાણકારી પણ આપવી જોઈએ.
સરકાર અને સ્થાનિક વહીવટી તંત્રએ સાથે મળીને કામ કરવું પડશે. બાંધકામની મંજૂરી આપતી વખતે ભૂગર્ભની સ્થિતિનો અભ્યાસ ફરજિયાત બનાવવો જોઈએ. પ્રવાસનના નામે થતા અનિયંત્રિત બાંધકામ પર રોક લગાવવી જોઈએ. નદીઓના કિનારે અને પર્વતીય ઢોળાવો પર બાંધકામ કરતી વખતે વિશેષ સાવચેતી રાખવી જોઈએ. સાથે જ વૈજ્ઞાનિક દેખરેખ વધુ મજબૂત બનાવવી જોઈએ. GNSS મથકોની સંખ્યા વધારવી અને ઉપગ્રહના આંકડાઓની નિયમિત તપાસ કરવી પણ જરૂરી છે.
વૈજ્ઞાનિકોએ ભૂગર્ભમાં એકઠી થતી ઊર્જાનો અંદાજ કેવી રીતે લગાવ્યો?
સંશોધકોએ બે પ્રકારના આંકડાઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો. પ્રથમ GNSS એટલે કે ઉપગ્રહ આધારિત સ્થાનનિર્ધારણ વ્યવસ્થા. તેના દ્વારા જમીનની આડી હલચલ, એટલે કે જમણે-ડાબે અને આગળ-પાછળ થતી ગતિ માપવામાં આવી હતી.
બીજા પ્રકારના આંકડા જાપાનના ALOS-2 ઉપગ્રહમાંથી મેળવવામાં આવ્યા હતા. તેમાં ઇનસાર નામની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને જમીન કેટલી ઊંચી થઈ રહી છે અથવા કેટલી નીચે ધસી રહી છે તેનો અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો હતો.
બંને પ્રકારના આંકડાઓને જોડીને સંશોધકોએ એક નમૂનો તૈયાર કર્યો હતો, જેને ઇલાસ્ટિક સબડક્ટિંગ પ્લેટ મોડેલ કહેવામાં આવે છે. આ નમૂનાથી જમીનની બંને પ્રકારની હલચલને સમજાવી શકાઈ હતી. તેના આધારે જાણવા મળ્યું કે ભૂગર્ભીય તિરાડ 115 કિલોમીટરની પહોળાઈ સુધી ફસાયેલી છે.
દર વર્ષે લગભગ 18 મિલિમીટર જેટલી સરકવાની પ્રક્રિયા અટકી રહી છે. આને સ્લિપ ડેફિસિટ કહેવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ છે કે પ્લેટો જે અંતર સુધી સરકવી જોઈએ, તે અંતર સુધી સરકી શકતી નથી અને દબાણ એકઠું થતું રહે છે.
હિમાલયનો ઉપરનો ભાગ દર વર્ષે 4થી 6 મિલિમીટર ઊંચો થઈ રહ્યો છે. આ આંકડાઓ સૂચવે છે કે દર 100 વર્ષે એકઠી થતી ઊર્જા 8.1ની તીવ્રતાના ભૂકંપ જેટલી હોઈ શકે છે.
જોકે, આ સરેરાશ અંદાજ છે. ક્યારેક નાના ભૂકંપને કારણે એકઠી થયેલી ઊર્જાનો થોડો ભાગ બહાર નીકળી શકે છે, જ્યારે કેટલીક સ્થિતિમાં વધુ ઊર્જા એકઠી થતી રહી શકે છે. તેથી ભૂકંપ ક્યારે આવશે તેની ચોક્કસ આગાહી કરવી શક્ય નથી. તેમ છતાં, આ અભ્યાસ જોખમ તરફ સ્પષ્ટ ધ્યાન દોરે છે.
ભૂતકાળના ભૂકંપોમાંથી બોધપાઠ અને ભવિષ્યની તૈયારી
હિમાલયના વિસ્તારમાં અગાઉ પણ મોટા ભૂકંપ આવી ચૂક્યા છે. 1905નો કાંગડા ભૂકંપ, 1934નો બિહાર-નેપાળ ભૂકંપ અને 2015નો નેપાળ ભૂકંપ યાદ અપાવે છે કે આવા ભૂકંપથી કેટલું મોટું નુકસાન થઈ શકે છે.
ઉત્તરાખંડમાં 1991માં ઉત્તરકાશી અને 1999માં ચમોલીમાં પણ ભૂકંપ આવ્યા હતા. જોકે, તે આ વિસ્તારમાં સંભવિત મોટા ભૂકંપની સરખામણીમાં ઓછા તીવ્રતાવાળા હતા. મધ્ય હિમાલયનો ભૂકંપીય અંતરિયાળ વિસ્તાર લાંબા સમયથી મોટા ભૂકંપથી શાંત રહ્યો છે. તેથી વૈજ્ઞાનિકો આ વિસ્તાર પર ખાસ નજર રાખી રહ્યા છે.
સામાન્ય લોકો માટે સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે ગભરાવાની જરૂર નથી, પરંતુ બેદરકારી પણ રાખવી જોઈએ નહીં. ઘર બનાવતી વખતે તેની મજબૂતીનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ. જૂનાં ઘરોની જરૂર મુજબ મરામત કરાવવી જોઈએ. પરિવારના સભ્યો સાથે ભૂકંપ સમયે સુરક્ષિત રહેવાની કવાયત કરવી જોઈએ. સરકારી ચેતવણીઓ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ અને સામાજિક માધ્યમો પર ફેલાતી ખોટી અફવાઓથી દૂર રહેવું જોઈએ. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોને ગંભીરતાથી લેવા જોઈએ.
આ અભ્યાસ યાદ અપાવે છે કે કુદરત પોતાની ગતિએ કામ કરે છે. આપણે તેની પ્રક્રિયાને રોકી શકતા નથી, પરંતુ તેની અસરથી થતા નુકસાનને ઘટાડી શકીએ છીએ. ઉત્તરાખંડની નીચે ભૂગર્ભમાં ઊર્જા એકઠી થઈ રહી છે. આ અભ્યાસનું તારણ છે. હવે મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે આપણે કેટલી ઝડપથી અને કેટલી ગંભીરતાથી તૈયારી કરીએ છીએ. હિમાલયની સુંદરતા જાળવવાની સાથે તેની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી પણ જરૂરી છે, જેથી આવનારી પેઢીઓ આ પર્વતીય વિસ્તારમાં સુરક્ષિત રહી શકે.
અભ્યાસનું શીર્ષક અને સંશોધકોનાં નામ
આ અભ્યાસનું પૂરું શીર્ષક છે: Evidence of Strong Plate Coupling in the Uttarakhand Himalayas: Constraints from GNSS and ALOS-2 InSAR Observations.
આ અભ્યાસના લેખકોમાં દિબ્યશક્તિ પાંડા, મૃદુલ યાદવ, એરિક ઓ. લિન્ડસે અને જી. શ્રીનિવાસ રાવનો સમાવેશ થાય છે.
હિમાલયના વિસ્તારમાં ભૂકંપની સંભાવનાઓ સમજવા માટે આ સંશોધન મહત્ત્વનું યોગદાન આપે છે. તે નીતિ ઘડનારાઓને સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે ભૂકંપ સામેની તૈયારીમાં વિલંબ કરવો જોઈએ નહીં.