ભારતનું સૌથી પવિત્ર અને સાંસ્કૃતિક શહેર વારાણસી (કાશી) હાલમાં એક ગંભીર વૈજ્ઞાનિક ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. રાષ્ટ્રીય ભૂકંપ વિજ્ઞાન કેન્દ્ર (National Center for Seismology - NCS) ના તાજેતરના એક સંશોધન અભ્યાસે ચેતવણી આપી છે કે જો વારાણસીમાં તીવ્ર ભૂકંપના આંચકા અનુભવાય છે, તો શહેરનો મોટો હિસ્સો 'સોઈલ લિક્વિફેક્શન' (Soil Liquefaction) એટલે કે જમીનના પ્રવાહીકરણની સમસ્યાનો ભોગ બની શકે છે. આ સંશોધન અહેવાલ શહેરના લગભગ ૩૭ લાખ લોકોની સુરક્ષા અને ભવિષ્યના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે એક મોટી ચેતવણી સમાન છે.
'સોઈલ લિક્વિફેક્શન' શું છે?
સામાન્ય ભાષામાં કહીએ તો, જ્યારે કોઈ વિસ્તારની જમીન રેતાળ હોય અને તેમાં ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઘણું ઊંચું હોય, ત્યારે ભૂકંપના તીવ્ર આંચકા દરમિયાન જમીન નક્કર રહેવાને બદલે અચાનક 'પ્રવાહી' સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે. આ પ્રક્રિયાને 'લિક્વિફેક્શન' કહેવાય છે. આ દરમિયાન જમીનની ધારણશક્તિ શૂન્ય થઈ જાય છે, પરિણામે તેના પર બનેલી ઇમારતો જમીનમાં ખૂંપી શકે છે અથવા એક તરફ નમીને ધસી પડે છે.
અભ્યાસનું મુખ્ય કારણ: ગંગા નદીનો કિનારો
વૈજ્ઞાનિકોના મતે, વારાણસીમાં આ જોખમનું મુખ્ય કારણ ગંગા નદી છે. નદી કિનારે જમા થયેલી રેતાળ અને કાંપવાળી માટી જ્યારે ભૂકંપના તીવ્ર તરંગોના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તે સ્થિરતા ગુમાવી બેસે છે. તાજેતરમાં જ જર્મનીના પ્રતિષ્ઠિત જર્નલ 'સ્પ્રિંગર નેચર ડિસ્કવર જીઓસાયન્સ' માં આ સંશોધન પ્રકાશિત થયું છે, જેણે આખા દેશમાં ચર્ચા જગાવી છે.
અભ્યાસની પદ્ધતિ અને ડેટા:
આ અભ્યાસ કરવા માટે નેશનલ સેન્ટર ફોર સિસ્મોલોજીના ડૉ. અનુરાગ તિવારી, ડૉ. જે.એલ. ગૌતમ અને BHU ના પ્રોફેસર જી.પી. સિંહની ટીમે ૬ મહિના સુધી સઘન કામ કર્યું હતું. તેમણે મુખ્યત્વે ૬ પરિમાણો ધ્યાનમાં લીધા હતા:
માટીનો પ્રકાર (Soil Type)
ભૂગર્ભજળનું સ્તર (Groundwater Level)
3, 6, 9 અને 12 મીટરની ઊંડાઈએ ભૂકંપીય તરંગોની ગતિ (Seismic Wave Velocity)
આધુનિક GIS મેપિંગ અને AHP ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને તેમણે એક ડિજિટલ નકશો તૈયાર કર્યો છે, જે વારાણસીના સંવેદનશીલ વિસ્તારોને સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે.
કયા વિસ્તારો વધુ જોખમમાં છે?
અભ્યાસના રિપોર્ટ મુજબ:
સૌથી વધુ જોખમ: શહેરનો ૩૭.૯ ટકા હિસ્સો જે ગંગા નદીના કિનારે આવેલો છે, તે લિક્વિફેક્શન માટે સૌથી વધુ સંવેદનશીલ છે.
ગંભીર સ્તર: લગભગ ૭.૫૨ ટકા વિસ્તાર એવો છે કે જ્યાં ૩ મીટરની ઊંડાઈએ જમીન અત્યંત અસ્થિર છે.
ચેતવણી: ૨૭.૧૮ ટકા વિસ્તાર એવો છે જે કળણવાળી જમીન બનવાની અણી પર છે.
BHU-સુસુવાહી કોરિડોર: દક્ષિણ વારાણસીનો આ વિસ્તાર નદીના કિનારે આવેલો હોવાથી અહીં ઇમારતો ધરાશાયી થવાનું જોખમ સૌથી વધુ છે.
વહીવટીતંત્ર માટે એક 'ગાઈડ મેપ'
આ અહેવાલ કોઈ ડર પેદા કરવા માટે નહીં, પરંતુ ભવિષ્યના આયોજન માટે એક મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ છે. વૈજ્ઞાનિકોએ આ અહેવાલ અને નકશો કેન્દ્રીય પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય, રાજ્ય સરકાર અને BHU સાથે શેર કર્યો છે. તે નીચેની બાબતોમાં મદદરૂપ થશે:
મેટ્રો પ્રોજેક્ટ્સ: મેટ્રોના રૂટ નક્કી કરવામાં આ ડેટા અત્યંત મહત્વનો સાબિત થશે.
બહુમાળી ઇમારતો: જે વિસ્તારોમાં જોખમ વધારે છે ત્યાં બહુમાળી ઇમારતોના નિર્માણ માટે વિશેષ ઈજનેરી ધોરણો (Engineering Standards) લાગુ કરવા પડશે.
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન: ભૂકંપના કિસ્સામાં ઈમરજન્સી રિસ્પોન્સ પ્લાન તૈયાર કરવા માટે આ નકશો પાયાનો પથ્થર સાબિત થશે.
આ પણ વાંચો ઃBAT BMS:રસ્તામાં અચાનક ઈ-રિક્ષા બંધ કરનાર ચીની એપ પર સરકારની ગાજ,'BAT BMS' એપ પર પ્રતિબંધ
