કાશ્મીરી ભાષામાં એક ખાસ મસાલાને કોંગ કહેવામાં આવે છે, જે હિન્દીમાં કેસર અને ઉર્દૂમાં જાફરન તરીકે ઓળખાય છે. તે કેસરના ફૂલ એટલે કે ક્રોકસ સેટીવસના કલંકમાંથી કાઢવામાં આવે છે, જેણે આજે સમગ્ર વિશ્વમાં હલચલ મચાવી છે. આજે ભારત ઈરાન પછી કેસરનો બીજો સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ છે. સરકાર તેને વધુ વધારવા માટે ઘણા પ્રયત્નો કરી રહી છે, જેથી ભારત ઈરાનને પાછળ છોડીને કેસર ઉત્પાદનમાં પ્રથમ સ્થાને પહોંચી શકે. તેનું મહત્તમ ઉત્પાદન કાશ્મીરના પમ્પોર વિસ્તારમાં થાય છે. અહીંના કેસરને ગુણવત્તાની બાબતમાં અન્ય દેશોને પણ પાછળ છોડી દીધા છે. તેનું કારણ કાશ્મીરમાં ઉગાડવામાં આવતા કેસરની સુગંધ, ઔષધીય ગુણો અને રંગ છે.
ઈરાનથી ભારતમાં પહોંચ્યું કેસર
જો આપણે ઈતિહાસની તપાસ કરીએ તો જાણવા મળે છે કે કેસરનું ઉત્પાદન સૌપ્રથમ પર્શિયા (ઈરાન) અથવા તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં શરૂ થયું હતું. ત્યાં કેસરની ખેતી શરૂ થયા પછી ધીમે ધીમે તે વિકસતી ગઈ. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે કેસર પર્શિયાના શાસકો દ્વારા ઉદ્યાનો અને બગીચાઓમાં પહોંચ્યું હતું. ફોનિશિયનોએ પૂર્વે છઠ્ઠી સદીમાં કાશ્મીર કેસરનો વેપાર શરૂ કર્યો.
કાશ્મીર કેસરના ઉત્પાદન માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું
આજે કાશ્મીર કેસરના ઉત્પાદન માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું છે. ખાસ કરીને પુલવામા જિલ્લાનો પમ્પોર વિસ્તાર કેસરની ખેતી માટે પ્રખ્યાત છે. તે સમગ્ર ભારતમાં કેસરનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે. કારણ કે પમ્પોરની ભૌગોલિક સ્થિતિ, આબોહવા અને માટી કેસરના ઉત્પાદન માટે યોગ્ય છે. તેથી જ પમ્પોરને કાશ્મીરનો કેસરી કટોરો પણ કહેવામાં આવે છે. જો કે, જમ્મુ અને કાશ્મીરના પમ્પોર સિવાય પુલવામા, શ્રીનગર, બડગામ અને કિશ્તવાડમાં પણ કેસરની ખેતી થાય છે.
ક્રીમ અને રંગમાં પણ થાય છે ઉપયોગી
કેસરની ગંધ મધ જેવી હોય છે. તેનો ઉપયોગ મસાલા તરીકે તેમજ કલરિંગ એજન્ટ (ડાઈ) તરીકે થાય છે. તેનો સૌથી પરંપરાગત ઉપયોગ ખોરાકને સ્વાદિષ્ટ બનાવવા માટે કરવામાં આવ્યો છે. આ સિવાય તેનો ઉપયોગ ઘણા પ્રકારના પીણાં, મીઠાઈઓ, ડેરી ઉત્પાદનો અને ફૂડ કલરમાં પણ થાય છે. અહીંના કેસરને ગુણવત્તાની બાબતમાં અન્ય દેશોને પાછળ છોડી દીધા છે. તેનું કારણ કાશ્મીરમાં ઉત્પાદિત કેસરની સુગંધ, ગુણો અને રંગ છે.
કેસર સ્વાસ્થ્ય માટે પણ છે ફાયદાકારક
કેસર સ્વાસ્થ્ય માટે પણ ખૂબ જ ફાયદાકારક છે. તે ઘણા પ્રકારના પોષક તત્વોથી ભરપૂર છે. તેમાં વિટામીન સી, ફાઈબર, પોટેશિયમ, આયર્ન, મેંગેનીઝ, પ્રોટીન, વિટામીન A તેમજ અન્ય પોષક તત્વો હોય છે. કેસરનો ઉપયોગ ઘણા રોગોની સારવાર અને શરીરમાં લોહીની માત્રા વધારવા માટે પણ થાય છે. તે હાઈ બ્લડ પ્રેશર, સ્થળાંતર અને અનિદ્રાની સારવારમાં મદદરૂપ છે.
કાશ્મીરી કેસરની ગુણવત્તા શા માટે શ્રેષ્ઠ છે?
કાશ્મીરી કેસર શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાનું માનવામાં આવે છે. તેમાં 8 ટકા ક્રોસિન હોય છે, જ્યારે તેની અન્ય જાતોમાં તે પાંચથી છ ટકા હોય છે. કાશ્મીરી કેસરને વર્ષ 2020માં GI ટેગ પણ મળ્યો છે, જે તેની શુદ્ધતાની ખાતરી જ નહીં પરંતુ ખેડૂતોને સારા ભાવ પણ આપે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત કરી
કાશ્મીરના કેસરને વૈશ્વિક સ્તરે ઓળખ મળી છે. તેનો વારસો વૈશ્વિક સ્તરે મહત્વપૂર્ણ કૃષિ વારસો પ્રણાલીઓમાં સામેલ છે. આ એક કૃષિ વારસો સિસ્ટમ છે જેમાં વિવિધ સમુદાયો પોતપોતાના વિસ્તારો સાથે પરસ્પર સંબંધો જાળવી રાખે છે. એગ્રીકલ્ચર હેરિટેજ સિસ્ટમ પ્રોગ્રામ યુનાઈટેડ નેશન્સનાં ફૂડ એન્ડ એગ્રીકલ્ચર ઓર્ગેનાઈઝેશન દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. તેણે વિશ્વભરમાં આવા 60 થી વધુ ક્ષેત્રોને માન્યતા આપી છે.
