જ્યારે ભારત સરકાર કરવેરા એકત્રિત કરે છે, નાણાં ઉધાર લે છે અથવા વિદેશી સહાય મેળવે છે, ત્યારે તે બધા પૈસાનો હિસાબ રાખવામાં આવે છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે તે પૈસાનો હિસાબ કોણ રાખે છે? બજેટથી લઈને ઓડિટ સુધી, ઘણી મુખ્ય સંસ્થાઓ ખાતરી કરે છે કે દરેક રૂપિયાનો હિસાબ રાખવામાં આવે અને તેનો ઉપયોગ ફક્ત જાહેર કલ્યાણ માટે થાય. 

સંપૂર્ણ હિસાબ કોણ રાખે છે?

નાણા મંત્રાલય, ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખક અને ભારતીય રિઝર્વ બેંક ભારત સરકારના ભંડોળના સંચાલન અને ઓડિટ માટે જવાબદાર છે. નાણા મંત્રાલય દેશના નાણાકીય વ્યવસ્થાપનમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. તે કેન્દ્રીય બજેટ તૈયાર કરે છે, જે નાણાકીય વર્ષ માટે સરકારની અપેક્ષિત આવક અને ખર્ચની રૂપરેખા આપે છે. મંત્રાલય ખાતરી કરે છે કે ભંડોળ વિવિધ વિભાગો અને કલ્યાણ યોજનાઓ વચ્ચે કાળજીપૂર્વક વહેંચવામાં આવે. તે આ ભંડોળના ખર્ચ પર પણ નજર રાખે છે. આર્થિક બાબતો, ખર્ચ, મહેસૂલ અને નાણાકીય સેવાઓ જેવા તેના વિભાગો દ્વારા, મંત્રાલય આર્થિક નીતિઓ ઘડે છે. તે કરવેરા પણ એકત્રિત કરે છે અને સરકારી દેવાનું સંચાલન કરે છે.

કોમ્પ્ટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલની જવાબદારી

તેનું કામ ભંડોળનો યોગ્ય ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવાનું છે. તે એક સ્વતંત્ર બંધારણીય સત્તા છે જે મંત્રાલયો, વિભાગો અને જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો સહિત તમામ સરકારી આવક અને ખર્ચનું ઓડિટ કરે છે. જો કોઈ અનિયમિતતા જોવા મળે છે, તો તે એક વિગતવાર અહેવાલ તૈયાર કરે છે અને તેને સંસદમાં રજૂ કરે છે.

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા

ભારતીય રિઝર્વ બેંક સરકારના બેંકર તરીકે સેવા આપે છે. તે સરકારના તમામ ખાતાઓ જાળવે છે, તેના જાહેર દેવાનું સંચાલન કરે છે અને તમામ નાણાકીય વ્યવહારોને સરળ બનાવે છે. જ્યારે પણ સરકાર ચુકવણી કરે છે અથવા ભંડોળ મેળવે છે, ત્યારે તે RBI દ્વારા રૂટ કરવામાં આવે છે. ભારતનું લોકશાહી માળખું સુનિશ્ચિત કરે છે કે સરકારી ખર્ચ હંમેશા તપાસ હેઠળ રહે. કંટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલના અહેવાલો જાહેર કરવામાં આવે છે, જેનાથી સંસદ અને નાગરિકો સરકારને જવાબદાર ઠેરવી શકે છે. જો કૌભાંડો અથવા ભ્રષ્ટાચારના કેસ ઉભા થાય છે, તો કંટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલના તારણોના આધારે તપાસ હાથ ધરવામાં આવે છે.