આપણે દિવસ દરમિયાન અસંખ્ય વખત ઘડિયાળ સામે જોઈએ છીએ, પરંતુ ભાગ્યે જ આપણને એવો પ્રશ્ન થાય છે કે ઘડિયાળના કાંટા હંમેશા જમણી તરફ (Clockwise) જ કેમ ફરે છે? શા માટે તેઓ ક્યારેય ડાબી દિશામાં નથી ફરતા? આ પ્રશ્નનો જવાબ આપણા ઇતિહાસ અને પૃથ્વીની ભૌગોલિક સ્થિતિમાં છુપાયેલો છે.
સૂર્ય ઘડિયાળ અને પ્રાચીન સમય
યાંત્રિક ઘડિયાળોના આવિષ્કાર પહેલાં, મનુષ્યો સમય માપવા માટે 'સૂર્ય ઘડિયાળ' (Sundials) નો ઉપયોગ કરતા હતા. સૂર્ય ઘડિયાળમાં એક કેન્દ્રીય સળિયાનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, જેનો પડછાયો સૂર્યની સ્થિતિ મુજબ ડાયલ પર ફરતો હતો. પૃથ્વી પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ પરિભ્રમણ કરે છે, જેના કારણે આકાશમાં સૂર્ય પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ગતિ કરતો દેખાય છે. ઉત્તરીય ગોળાર્ધમાં, જ્યાં પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓનો વિકાસ થયો હતો, ત્યાં આ પ્રક્રિયાને કારણે સૂર્ય ઘડિયાળનો પડછાયો દિવસ દરમિયાન ડાબેથી જમણી તરફ ખસતો જોવા મળ્યો. આ જ ગતિને આજે આપણે 'ક્લોકવાઇઝ' અથવા 'ઘડિયાળની દિશા' કહીએ છીએ.
યાંત્રિક ઘડિયાળ અને સ્વીકૃતિ
14મી સદીમાં જ્યારે યુરોપમાં પ્રથમ યાંત્રિક ઘડિયાળો વિકસાવવામાં આવી, ત્યારે ઇજનેરો સામે એક મોટો પ્રશ્ન હતો: ઘડિયાળના કાંટા કઈ દિશામાં ફેરવવા? તે સમયના લોકો સૂર્ય ઘડિયાળના પડછાયાની ગતિથી પહેલેથી જ ટેવાયેલા હતા. જો નવી યાંત્રિક ઘડિયાળને તેનાથી વિરુદ્ધ દિશામાં બનાવવામાં આવી હોત, તો સામાન્ય લોકો માટે તે સમજવી અને તેનો ઉપયોગ કરવો ખૂબ જ મૂંઝવણભર્યો બની ગયો હોત. તેથી, પરિવર્તનને સરળ બનાવવા માટે, ઘડિયાળ બનાવનારાઓએ યાંત્રિક કાંટાને સૂર્ય ઘડિયાળના પડછાયા જેવી જ દિશામાં એટલે કે જમણી તરફ ફરતા રાખ્યા.
શું દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં સ્થિતિ અલગ હોત?
વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે જો યાંત્રિક ઘડિયાળનો આવિષ્કાર દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં (જેમ કે ઓસ્ટ્રેલિયા કે દક્ષિણ આફ્રિકામાં) થયો હોત, તો કદાચ અત્યારે ઘડિયાળના કાંટા ડાબી તરફ ફરતા હોત. કારણ કે દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં સૂર્યનો માર્ગ અલગ છે અને ત્યાં સૂર્ય ઘડિયાળના પડછાયા જમણેથી ડાબે ખસે છે.
આજે આપણે જે 'ઘડિયાળની દિશા' (Clockwise) અને 'ઘડિયાળથી વિરુદ્ધ દિશા' (Counter-clockwise) શબ્દો વાપરીએ છીએ, તે આ ઐતિહાસિક પરંપરાનું પરિણામ છે. આમ, ઘડિયાળના કાંટાની દિશા કોઈ અકસ્માત નથી, પરંતુ તે પ્રાચીન સૂર્ય ઘડિયાળના પડછાયાની ગતિને મળતી એક વ્યવહારુ પસંદગી છે જેણે સદીઓથી આપણા સમયની સમજને આકાર આપ્યો છે.
આ પણ વાંચોઃ WhatsApp યુઝર્સ માટે સારાં સમાચાર, હવે મેસેજ વાંચતા જ આપમેળે ડિલીટ થઇ જશે
