દિલ્હીમાં RSS ના શતાબ્દી વર્ષના અવસર પર યોજાયેલા ત્રણ દિવસીય વિશાળ કાર્યક્રમના અંતિમ દિવસે સંઘ પ્રમુખ મોહન ભાગવતે દેશની વસ્તી વિશે પોતાના વિચારો વ્યક્ત કર્યા. તેમણે કહ્યું કે વસ્તી હંમેશા માત્ર બોજ નથી, તે યોગ્ય દિશામાં હોય તો દેશ માટે એક મોટી તક પણ બની શકે છે. પરંતુ, તેના લાભ કે નુકસાનને નક્કી કરવાનું કામ સમાજ અને દેશની સમજ પર આધાર રાખે છે. ભાગવતે ઉદાહરણ આપતાં જણાવ્યું કે જો કોઈ સમાજમાં પરિવારોમાં બાળકોની સંખ્યા ત્રણ કરતાં ઓછી થઈ જાય, તો આવતી પેઢીઓમાં તે સમાજનું અસ્તિત્વ જ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
તેમના મતે, વસ્તી નિયંત્રણની સાથે એ પણ જરૂરી છે કે સમાજ અને દેશને સંતુલિત રાખે તેવી જનસંખ્યા હોવી જોઈએ. અહીં એક મહત્વનો પ્રશ્ન ઉભો થાય છે – જો દરેક પુરુષ ત્રણ બાળકો જન્માવવા લાગશે, તો ભારતની વસ્તી પર તેની કેવી અસર પડશે?
ભારતની હાલની વસ્તી સ્થિતિ
ભારત હવે વિશ્વનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ બની ગયો છે અને તેણે ચીનને પાછળ મૂકીને 1.43 અબજથી વધુની વસ્તી પાર કરી છે. આ પરિસ્થિતિમાં, “ત્રણ બાળકો”ની નીતિ દેશના લોકસાંખ્યિક ભવિષ્યને કઈ દિશામાં ધકેલશે, તે સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે.
વસ્તીમાં વધારો કે ઘટાડો સામાન્ય રીતે પ્રજનન દર (Fertility Rate) દ્વારા માપવામાં આવે છે. એટલે કે, એક સ્ત્રી પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન સરેરાશ કેટલા બાળકોને જન્મ આપે છે.
ભારતમાં પ્રજનન દરમાં બદલાવ
1950ના દાયકામાં, ભારતીય સ્ત્રીઓ સરેરાશ ચારથી પાંચ બાળકોને જન્મ આપતી હતી. પરંતુ સમય જતાં આ દર સતત ઘટતો ગયો. હાલના આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતનો પ્રજનન દર હવે લગભગ 2.0 સુધી આવી ગયો છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે જો પ્રજનન દર 2.1 થી નીચે જાય, તો વસ્તી ઝડપથી વધવાની જગ્યાએ સ્થિર થવા લાગે છે. હાલમાં ભારત આવી જ સ્થિતિમાં છે, એટલે કે, વસ્તીનું પ્રમાણ ધીમે ધીમે સ્થિર થવાનું શરૂ થઈ ગયું છે.
જો ત્રણ બાળકોની સંસ્કૃતિ પાછી આવે તો?
જો સમાજમાં ફરીથી મોટા પ્રમાણમાં ત્રણ બાળકો રાખવાની પ્રથા શરૂ થઈ જશે, તો પ્રજનન દર ફરી 2.1થી ઉપર જઈ જશે. પરિણામે, દેશની વસ્તી ઝડપી ગતિએ વધવા લાગશે. આથી દેશના સંસાધનો પર સીધી અસર થશે – ખાસ કરીને શિક્ષણ, આરોગ્ય અને રોજગાર જેવા ક્ષેત્રોમાં, જ્યાં પહેલેથી જ ભારે દબાણ છે. જો વસ્તી વધારાનો બોજ વધશે, તો પરિસ્થિતિ વધુ જટિલ બની શકે છે.
પ્રદેશવાર સ્થિતિ
દક્ષિણ ભારત: કેરળ અને તમિલનાડુ જેવા રાજ્યોમાં પ્રજનન દર પહેલેથી જ 1.6 થી 1.7ની આસપાસ આવી ગયો છે. એટલે કે, ત્યાંની વસ્તી હવે સ્થિર છે અને આગામી સમયમાં ઘટવાની શક્યતા પણ છે.
ઉત્તર ભારત: બિહાર અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યો હજુ પણ ઊંચા પ્રજનન દર ધરાવે છે. બિહારમાં આ દર આશરે 2.9 છે, જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશમાં 2.4 છે. આ રાજ્યો જ ભારતની કુલ વસ્તી વધારવામાં સૌથી મોટો ફાળો આપી રહ્યા છે.
શહેરી વિસ્તારોમાં મોટાભાગના પરિવારો હવે એક કે બે બાળકો તરફ આગળ વધી રહ્યા છે, જ્યારે ગ્રામિણ વિસ્તારોમાં સ્થિતિ જુદી છે. જો ત્રણ બાળકોનો પ્રચાર ફરીથી શરૂ થશે, તો ભારતની વસ્તી ફરીથી ઝડપથી વધશે. આવી પરિસ્થિતિમાં વસ્તી તકો સાથે દેશ માટે બોજરૂપ પણ સાબિત થઈ શકે છે.
