વિશ્વભરમાં અંતિમ સંસ્કારની અનેક પદ્ધતિઓ પ્રચલિત છે, જેમાં સામાન્ય રીતે મૃતદેહને અગ્નિદાહ આપવામાં આવે છે અથવા તો દફનાવવામાં આવે છે. પરંતુ ભારતના પાડોશમાં સ્થિત તિબ્બત વિસ્તારમાં અંતિમ સંસ્કારની એક એવી અનોખી અને ચોંકાવનારી પરંપરા સદીઓથી ચાલી આવે છે, જેને જાણીને કોઈ પણ કંપી ઉઠે. અહીં મૃત્યુ પછી શબને પહાડની ટોચ પર લઈ જઈને ગીધોના હવાલે કરી દેવામાં આવે છે. આ પરંપરાને 'સ્કાઈ બુરિયલ' (Sky Burial) અથવા 'આકાશીય અંતિમ સંસ્કાર' કહેવામાં આવે છે. તિબ્બતી બૌદ્ધ ધર્મમાં આ એક અત્યંત પવિત્ર ધાર્મિક વિધિ માનવામાં આવે છે.
આત્માની મુક્તિ અને પ્રકૃતિને દાન
તિબ્બતી લોકોનું માનવું છે કે મૃત્યુ પછી શરીર માત્ર એક ખાલી ખોળિયું રહી જાય છે, કારણ કે આત્મા તો શરીર છોડી ચૂકી હોય છે. તેથી, આ નશ્વર શરીરને પ્રકૃતિને પાછું સોંપી દેવું એ સૌથી મોટું દાન ગણાય છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનું અવસાન થાય ત્યારે તેના શબને સફેદ કપડામાં લપેટીને 3 થી 5 દિવસ સુધી ઘરના એક ખૂણામાં રાખવામાં આવે છે. આ દરમિયાન બૌદ્ધ ભિક્ષુઓ (લામા) ત્યાં સતત ધાર્મિક મંત્રોચ્ચાર કરે છે જેથી આત્માને શાંતિ મળે. ત્યારબાદ શુભ દિવસ જોઈને શબને વસ્તીથી દૂર પહાડો પર બનેલા ખાસ 'સ્કાઈ બુરિયલ' સ્થળ પર લઈ જવામાં આવે છે. ત્યાં શબને ગર્ભમાં રહેલા બાળકની મુદ્રામાં વાળવામાં આવે છે.
મૃતદેહના ટુકડા કરવાનું કારણ
આ પ્રક્રિયાનો સૌથી ચોંકાવનારો ભાગ એ છે કે ત્યાં હાજર ખાસ પ્રશિક્ષિત લોકો મૃતદેહને નાના-નાના ટુકડાઓમાં કાપી નાખે છે. આવું એટલા માટે કરવામાં આવે છે જેથી ત્યાં પહાડોમાં રહેતા ગીધ તેને સરળતાથી ખાઈ શકે. જ્યારે ગીધ બધું માંસ ખાઈ જાય છે, ત્યારે બાકી વધેલા હાડકાંનો પાવડર બનાવીને તેને જવના લોટ (ત્સામ્પા) સાથે ભેળવીને ફરીથી ગીધોને ખવડાવી દેવામાં આવે છે.
તિબ્બતી બૌદ્ધ ધર્મમાં ગીધને ખૂબ પવિત્ર પક્ષી અને પૃથ્વી તથા સ્વર્ગ વચ્ચેના સંદેશવાહક માનવામાં આવે છે. જો ગીધ આખું શરીર સંપૂર્ણપણે ખાઈ જાય, તો એવું માનવામાં આવે છે કે મૃતક વ્યક્તિનું જીવન સારું હતું અને તેની આત્મા મુક્ત થઈ ગઈ છે.
ભૌગોલિક મજબૂરી પણ છે જવાબદાર
આ અજીબોગરીબ પરંપરા પાછળ માત્ર ધાર્મિક માન્યતા જ નહીં, પરંતુ તિબ્બતની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ પણ જવાબદાર છે. તિબ્બતનો મોટાભાગનો વિસ્તાર પથરાળ અને બરફીલા પહાડોથી ઘેરાયેલો છે, જ્યાં કબર ખોદવી અત્યંત મુશ્કેલ છે. વળી, ત્યાં લાકડાની ભારે અછત હોવાને કારણે શબને બાળવું પણ શક્ય નથી. આ જ કારણોસર સદીઓ પહેલા આ વ્યવહારુ પરંપરા શરૂ થઈ જે સમય જતાં ધર્મનો હિસ્સો બની ગઈ. આ વિધિને એટલી પવિત્ર મનાય છે કે કોઈ પણ બહારની વ્યક્તિ કે પ્રવાસીને આ જોવાની મનાઈ હોય છે.
