આ પરમાણુ પરીક્ષણ સાથે સંકળાયેલા રેડિયેશનના ઉચ્ચ જોખમને કારણે છે. ચાગન તળાવ તરીકે ઓળખાતું આ તળાવ સોવિયેત પરમાણુ પ્રયોગ દરમિયાન રચાયું હતું.
અણુ તળાવ કેવી રીતે બન્યું?
15 જાન્યુઆરી, 1965 ના રોજ, સોવિયેત સંઘે કઝાકિસ્તાનમાં સેમિપલાટિન્સ્ક પરીક્ષણ સ્થળ પર ભૂગર્ભ પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું. ચાગન પરીક્ષણ તરીકે ઓળખાતા, આ પ્રયોગનો હેતુ ચાગન નદીના સૂકા પટમાં કૃત્રિમ જળાશય બનાવવાનો હતો. 140-કિલોટન પરમાણુ ઉપકરણ લગભગ 178 મીટર ભૂગર્ભમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું. આ વિસ્ફોટ હિરોશિમા પર ફેંકાયેલા બોમ્બ કરતાં લગભગ નવ ગણો વધુ શક્તિશાળી હતો. તેણે આશરે 10 મિલિયન ટન માટી હવામાં ઉડાવી દીધી, જેનાથી લગભગ 400 મીટર પહોળો અને 100 મીટર ઊંડો ખાડો બન્યો. ખાડાના ઊંચા કાંઠે એક કુદરતી બંધ બનાવ્યો, જેનાથી ચાગન નદીનું પાણી ખાડામાં ફેરવાઈ ગયું.
તરવા પર શા માટે પ્રતિબંધ ?
ચાગન તળાવમાં તરવું કે સ્નાન કરવું પ્રતિબંધિત છે કારણ કે આ વિસ્તાર કિરણોત્સર્ગી દૂષણથી પ્રભાવિત છે. તળાવનું પાણી સામાન્ય પાણી કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ કિરણોત્સર્ગી હોવાનું નોંધાયું છે, જે ખતરનાક કિરણોત્સર્ગી તત્વોના સંપર્કમાં આવવાની ચિંતા ઉભી કરે છે. દૂષિત પાણી સાથે સીધો સંપર્ક અથવા આકસ્મિક રીતે તેને પીવાથી ગંભીર આરોગ્ય જોખમો ઉભા થઈ શકે છે. કિરણોત્સર્ગના સંપર્કમાં આવવાથી કેન્સર અને અન્ય ગંભીર આરોગ્ય ગૂંચવણોનું જોખમ વધી શકે છે. તે પ્રદૂષણના પ્રકાર અને સ્તર અને સંપર્કના સમયગાળા પર પણ આધાર રાખે છે.
તળાવ વન્યજીવન ઘટાડો
કિરણોત્સર્ગે તળાવના જળચર વાતાવરણને પણ અસર કરી છે. અહેવાલો દર્શાવે છે કે સોવિયેત વૈજ્ઞાનિકોએ પાણીમાં માછલીઓને ફરીથી દાખલ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ કિરણોત્સર્ગના સંપર્કથી ઘણા જળચર જીવોનો નાશ થયો. આસપાસના વિસ્તારમાં વન્યજીવન પ્રવૃત્તિમાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. જોખમી વાતાવરણને કારણે પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ માટે તળાવમાં ટકી રહેવું અથવા નિયમિતપણે મુલાકાત લેવી મુશ્કેલ બની ગઈ છે. આ પરિસ્થિતિ પરમાણુ પરીક્ષણના લાંબા ગાળાના પર્યાવરણીય પરિણામોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
સોવિયેત યુનિયનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ
ચાગન વિસ્ફોટ પરંપરાગત લશ્કરી શસ્ત્રોના પરીક્ષણ તરીકે કરવામાં આવ્યો ન હતો. તે કાર્યક્રમ #7 તરીકે ઓળખાતી સોવિયેત પહેલનો ભાગ હતો. આ કાર્યક્રમમાં પરમાણુ વિસ્ફોટોના સંભવિત નાગરિક ઉપયોગો પર સંશોધન કરવામાં આવ્યું હતું. કાર્યક્રમનો ધ્યેય શુષ્ક વિસ્તારોમાં કૃત્રિમ તળાવો અને જળાશયો બનાવવા, નહેરો અને બંદરો બનાવવા અને ભૂગર્ભ ખનિજ નિષ્કર્ષણ માટે ચેનલો બનાવવા જેવા પ્રોજેક્ટ્સ માટે પરમાણુ વિસ્ફોટોનો ઉપયોગ કરવાનો હતો. સોવિયેત યુનિયન માનતું હતું કે પરમાણુ વિસ્ફોટો મોટા પાયે બાંધકામ અને સંસાધન નિષ્કર્ષણ પ્રોજેક્ટ્સને સરળ બનાવી શકે છે. જો કે, કિરણોત્સર્ગી દૂષણ સાથે સંકળાયેલા પર્યાવરણીય અને આરોગ્ય જોખમોએ આ અભિગમ વિશે ગંભીર ચિંતાઓ ઉભી કરી.
લાંબા ગાળાની અસરો સાથે પરમાણુ કાર્યક્રમ
ચાગન તળાવ એન્જિનિયરિંગ હેતુઓ માટે પરમાણુ વિસ્ફોટોનો ઉપયોગ કરવાથી સંકળાયેલા જોખમોનું ઉદાહરણ છે. પ્રોજેક્ટે એક જળાશય બનાવ્યો પરંતુ કિરણોત્સર્ગી દૂષણથી પ્રભાવિત વિસ્તારને પણ પાછળ છોડી દીધો. જોકે તળાવ પાણી સંબંધિત વિકાસને સરળ બનાવવા માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું, સંકળાયેલ કિરણોત્સર્ગ જોખમો લોકોને તેમાં સુરક્ષિત રીતે તરવા અથવા સ્નાન કરવાથી અટકાવે છે. આ સાઇટ દર્શાવે છે કે પરમાણુ પ્રયોગો કેવી રીતે પર્યાવરણીય અસરો કરી શકે છે જે વાસ્તવિક વિસ્ફોટ પછી લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે છે.
આ પણ વાંચોઃ ડિફેન્સ સેક્ટરમાં ભારત-જર્મનીની મોટી છલાંગ, સબમરિન કરાર અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરનો રસ્તો સાફ!