નેપાળ અને ભારત 1751 કિલોમીટર લાંબી સરહદ ધરાવે છે. ભારતના ઉત્તરાખંડ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, સિક્કિમ અને પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યો નેપાળ સાથે સરહદ ધરાવે છે. આ સિવાય બંને દેશો વચ્ચે વેપાર પણ થાય છે અને નાગરિકોને એકબીજાના દેશમાં જવા માટે વિઝા બતાવવાની જરૂર નથી.
બંને દેશો વચ્ચે નાગરિકો અને માલસામાનની મોટા પાયે અનિયંત્રિત અવરજવરને મંજૂરી આપવાનો નિર્ણય 1950માં શાંતિ અને મિત્રતા સંધિમાં લેવામાં આવ્યો હતો. તમને જણાવી દઈએ કે 75 વર્ષ પહેલાં કરવામાં આવેલ આ કોન્ટ્રાક્ટ નેપાળ અને ભારત વચ્ચે શાંતિ કેવી રીતે જાળવી રાખે છે.
ભારત અને નેપાળે 31 જુલાઈ, 1950ના રોજ મિત્રતા અને શાંતિ સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ સંધિ બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોનો પાયો છે. આ સંધિ એકબીજાને શાંતિ, મિત્રતા અને સાર્વભૌમત્વ પ્રદાન કરે છે. તે એકબીજાના પ્રદેશમાં બિન-હસ્તક્ષેપ પણ સ્વીકારે છે.
નો વિઝા બોર્ડર કેમ છે?
ભારત અને નેપાળ વચ્ચે સદીઓથી ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને પારિવારિક સંબંધો રહ્યા છે. નેપાળ વેપાર અને રોજગાર માટે મોટાભાગે ભારત પર નિર્ભર છે. હજારો નેપાળી ભારતમાં કામ કરે છે અને ભારતીયો પણ નેપાળમાં વ્યવસાય કરે છે. ભારત માટે, નેપાળ એક બફર સ્ટેટ છે, એટલે કે ચીન અને ભારત વચ્ચે એક મૈત્રીપૂર્ણ પાડોશી.
આ કરાર મુજબ જ્યારે પણ નેપાળ ભારત સિવાય અન્ય કોઈપણ દેશ પાસેથી શસ્ત્રો આયાત કરશે, ત્યારે તેને ભારતની સલાહ લેવી પડશે. આ સંધિ બંને દેશોને એકબીજા પ્રત્યે રાષ્ટ્રીય વર્તનનો અધિકાર આપે છે. રાષ્ટ્રીય વર્તનની આ કલમ ઔદ્યોગિક અને આર્થિક વિકાસને પણ લાગુ પડે છે.
નાગરિકોને બંને દેશોમાં મિલકત ધરાવવા, વેપાર કરવાનો, રહેવાનો અને ફરવાનો અધિકાર છે. આનો અર્થ એ છે કે નેપાળી નાગરિક ભારતમાં મિલકત ખરીદી શકે છે, જ્યારે ભારતીય નાગરિક નેપાળમાં આવું કરી શકે છે. ભારતીય નાગરિક નેપાળમાં ગમે ત્યાં રહી શકે છે અને નેપાળી નાગરિકને રાષ્ટ્રીય સારવાર હેઠળ ભારતમાં રહેવાનો પણ અધિકાર છે. આ કરારમાં એ પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે ભારતીય નાગરિકો વિઝા વિના નેપાળમાં મુસાફરી કરી શકે છે અને ત્યાંથી આવી શકે છે. આ સિવાય કોઈપણ દેશ કોઈપણ સમયે સંધિમાં ફેરફાર કરવા અંગે વાત કરી શકે છે.
જ્યારે નેપાળે કરાર બદલવાની કરી વાત
1950માં થયેલા આ કરારમાં ફેરફાર કરવાની ઘણી માગણીઓ થઈ છે. નેપાળે શરૂઆતમાં ફરિયાદ કરી હતી કે 1950માં જ્યારે આ સંધિ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યારે ભારતે એક રાણા શાસક સાથે કરાર કર્યો હતો. નેપાળનો આરોપ છે કે ભારતે રાણા સાથે સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા જે અપ્રિય બની ગયા હતા. નેપાળના કેટલાક વર્ગોએ એવો પણ આરોપ લગાવ્યો હતો કે જે રીતે સંધિ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે તે દર્શાવે છે કે ભારત નેપાળને એક નાનું રાજ્ય માને છે, સમાન રાજ્ય નહીં.
નેપાળ હંમેશા સંધિના અનુચ્છેદ 2, 6 અને 7 સામે વાંધો ઉઠાવે છે. અનુચ્છેદ 2 માં જણાવાયું છે કે બંને સરકારોએ કોઈપણ પડોશી દેશ સાથેના કોઈપણ ગંભીર મતભેદો અથવા ગેરસમજણોની એકબીજાને જાણ કરવી જોઈએ, જેનાથી બંને સરકારો વચ્ચેના મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધોમાં તિરાડ પડી શકે છે. અનુચ્છેદ 2 મુજબ ભારત અને નેપાળ બંનેએ પરસ્પર સંબંધોમાં કોઈપણ ગંભીર પરિસ્થિતિ અથવા ગૂંચવણના કિસ્સામાં એકબીજા સાથે સલાહ લેવી પડશે અને માહિતી શેર કરવી પડશે.
નેપાળનું અર્થઘટન એ છે કે જો તે કોઈ ત્રીજા દેશ (જેમ કે ચીન, પાકિસ્તાન, અમેરિકા, વગેરે) સાથે નવા સંબંધમાં પ્રવેશ કરવા માગે છે અથવા વાટાઘાટો કરવા માગે છે, તો તેને પહેલા ભારતને જાણ કરવી પડશે. નેપાળને લાગે છે કે આ તેની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિને પ્રતિબંધિત કરે છે.
કલમ 6 અને 7 મુજબ, ભારત અને નેપાળ એકબીજાના નાગરિકોને તેમના પ્રદેશમાં આર્થિક પ્રવૃત્તિ, રોજગાર, રહેઠાણ અને મિલકતની માલિકીના ક્ષેત્રમાં સમાન વિશેષાધિકારો આપશે. 1994 માં યુએમએલએ ચૂંટણીઓમાં ભારત વિરોધી મુદ્દો સફળતાપૂર્વક ઉઠાવ્યો. ત્યારથી ભારત વિરોધી સૂત્રોચ્ચાર કરવા અને 1950 ની ભારત-નેપાળ સંધિ નેપાળ કરતાં ભારત માટે વધુ અનુકૂળ હોવાનો આરોપ લગાવવો રાજકીય લાભ મેળવવાનો એક માર્ગ બની ગયો છે.
જ્યારે નેપાળે ચીન પાસેથી શસ્ત્રો મંગાવ્યા
નેપાળના મતે જ્યારે તેને 1988માં ચીન પાસેથી શસ્ત્રો આયાત કર્યા, ત્યારે ભારતે આ પ્રથાને 1950ની સંધિનું ઉલ્લંઘન માન્યું અને ભારત-નેપાળ ટ્રાન્ઝિટ પોઈન્ટ પર એકપક્ષીય પ્રતિબંધ લાદ્યો. આ પ્રતિબંધની નેપાળ પર ગંભીર અસરો પડી કારણ કે તેનાથી વેપાર પર અસર પડી, જેના કારણે દેશમાં આર્થિક અને સુરક્ષા ચિંતાઓ ઉભી થઈ.
નેપાળનો દાવો છે કે ચીનથી શસ્ત્રોની આયાત કલમ 5નું ઉલ્લંઘન કરતી નથી, જે ખાસ કરીને ભારતથી અથવા ભારતીય પ્રદેશ દ્વારા શસ્ત્રોની આયાત સાથે સંબંધિત છે. 1988માં આયાત કરાયેલા શસ્ત્રો ચીનથી હતા, ભારતથી નહીં. તેથી, નેપાળ ભારતને જાણ કરવા કે સલાહ લેવા માટે બંધાયેલ ન હતું. આ હોવા છતાં ભારતે 17 મહિના માટે નેપાળના ટ્રાન્ઝિટ પોઈન્ટ બંધ કરી દીધા.
