શું તમને યાદ છે જ્યારે બાળપણમાં વીજળી જતી રહેતી ત્યારે આપણે છત પર સૂઈને આકાશમાં ચમકતા તારાઓ ગણતા હતા? આજે તે નજારો શહેરોમાંથી લગભગ ગાયબ થઈ ગયો છે. ભારત પોતાની તે સુવર્ણ ખગોળીય વિરાસત ગુમાવી રહ્યું છે, જે ક્યારેય આપણી રાતોને રોશન કરતી હતી. આકાશમાંથી તારાઓનું આ પલાયન માત્ર એક દ્રશ્ય ફેરફાર નથી, પરંતુ એક ગંભીર પર્યાવરણીય સંકટ છે, જે આપણી આવનારી પેઢી પાસેથી બ્રહ્માંડની ભવ્યતા છીનવી રહ્યું છે.
આકાશમાંથી ગાયબ થઈ રહેલા તારા
ભારતના મહાનગરોથી લઈને નાના શહેરો સુધી, રાતનું આકાશ હવે પહેલા જેવું રહ્યું નથી. દિલ્હી અને મુંબઈ જેવા મોટા શહેરોમાં હાલત એટલી ખરાબ થઈ ગઈ છે કે ઘોર અંધારું હોવા છતાં તારા દેખાતા નથી. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આપણે ખૂબ જ ઝડપથી આપણા આકાશની દ્રશ્યતા ગુમાવી રહ્યા છીએ. તે સમય દૂર નથી જ્યારે મિલ્કી-વે અને તારાઓથી ભરેલું આકાશ બાળકો માટે માત્ર પુસ્તકો અને તસવીરો સુધી જ મર્યાદિત રહી જશે. આ ફેરફાર આપણા પર્યાવરણ અને માનસિક જોડાણ માટે એક મોટો ખતરો છે.
ક્યાં ગાયબ થઈ રહ્યા છે તારા?
ભારતનો ખગોળીય ઇતિહાસ ખૂબ જ સમૃદ્ધ રહ્યો છે, પરંતુ આજે તે પોતાની ચમક ગુમાવી રહ્યો છે. મુંબઈના TIFR-HBCSE ના નિષ્ણાતોના મતે, 90ના દાયકા સુધી શહેરોની બહારના વિસ્તારોમાંથી પણ આકાશગંગા સફેદ પ્રકાશની નદીની જેમ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. આજે તે સ્થિતિ પૂરી રીતે બદલાઈ ગઈ છે. પ્રકાશના પ્રદૂષણ અને તેના અંધાધૂંધ ઉપયોગે આપણી પાસેથી તે પ્રાકૃતિક નજારો છીનવી લીધો છે, જે ક્યારેય જમીન પર પડછાયો પાડવાની તાકાત રાખતો હતો.
કેવી રીતે માપવામાં આવે છે આકાશનું અંધારું?
આકાશ કેટલું અંધારું કે ચમકદાર છે, તેને માપવા માટે વૈજ્ઞાનિકો 'બોર્ત્લે સ્કેલ' (Bortle scale) નો ઉપયોગ કરે છે. આ માપદંડ પર 1 થી 9 સુધીના અંકો હોય છે. સ્કોર 1 નો અર્થ છે સૌથી ઘટ્ટ અને શુદ્ધ અંધારું, જેવું લદ્દાખના હેનલેમાં જોવા મળે છે. ત્યાંથી લાખો પ્રકાશવર્ષ દૂરની ગેલેક્સી પણ નરી આંખે જોઈ શકાય છે. આનાથી ઉલટું, દિલ્હીનો સ્કોર 9 છે, જ્યાં આકાશ સંપૂર્ણપણે બેજાન અને નારંગી દેખાય છે. મુંબઈનો સ્કોર 8 છે, જે સ્થિતિની ગંભીરતા દર્શાવે છે.
સ્ટ્રીટ લાઈટની ખોટી ડિઝાઈનની તારાઓ પર અસર
આકાશના આ પ્રદૂષણનું એક મોટું કારણ આપણા શહેરોની સ્ટ્રીટ લાઈટોની ખોટી ડિઝાઈન છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે મોટાભાગની લાઈટો એવી રીતે લગાવવામાં આવી છે કે તેનો પ્રકાશ સીધો ઉપર આકાશ તરફ જાય છે. આ પ્રકાશ વાતાવરણના કણો સાથે અથડાઈને એક નારંગી ધુમ્મસ પેદા કરે છે, જેને 'સ્કાયગ્લો' (Skyglow) કહેવામાં આવે છે. આ ધુમ્મસને કારણે તારાઓનો મંદ પ્રકાશ આપણા સુધી પહોંચી શકતો નથી અને આપણને આકાશ બિલકુલ ખાલી દેખાય છે.
શું આનાથી ધરતી પર થઈ રહેલા નુકસાનથી બચી શકાય છે?
તારાઓ ગાયબ થવાથી માત્ર ખગોળ વિજ્ઞાન પ્રભાવિત નથી થઈ રહ્યું, પરંતુ તે ઇકોસિસ્ટમને પણ નુકસાન પહોંચાડી રહ્યું છે. રાત્રે સક્રિય રહેતા જીવજંતુઓ અને પ્રવાસી પક્ષીઓ આ કૃત્રિમ પ્રકાશથી ભ્રમિત થઈ જાય છે. જોકે, આ સમસ્યાનું સમાધાન ખૂબ જ સરળ છે. જો સ્ટ્રીટ લાઈટો પર એક શેડ લગાવી દેવામાં આવે અને તેમનું મુખ ઉપરના બદલે સીધું જમીન તરફ કરી દેવામાં આવે, તો આપણે ઘણી હદ સુધી આપણા આકાશને બચાવી શકીએ છીએ અને વીજળીનો બગાડ પણ રોકી શકીએ છીએ.
