રાજસ્થાનની મધ્યમાં આવેલું નાગૌર મહાભારત કાળમાં "જાંગલદેશ" તરીકે ઓળખાતું. મુઘલ સમ્રાટ શાહજહાંએ તેને રાજા અમર સિંહ રાઠોડને ભેટમાં આપ્યો હતો અને તે થાર રણમાં ફેલાયેલો છે. આ શહેર પર ઘણી વખત હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો અને વર્ષો સુધી નાગવંશ, ચૌહાણ, રાઠોડ, મુઘલ અને અંગ્રેજોનું શાસન હતું.
નાગૌરના મુખ્ય પ્રવાસન સ્થળો
મીરા બાઈ મેમોરિયલ
અહીં લાઈટ-સાઉન્ડ શો દ્વારા મીરાબાઈનું આખું જીવન બતાવવામાં આવ્યું છે. આમાં બાળપણની વાર્તા, ભગવાન કૃષ્ણ પ્રત્યેનો પ્રેમ, તેમને પતિ અને આરાધ્ય માનીને, મેવાડના રાજકુમાર સાથે મીરાબાઈના લગ્ન, પતિનું મૃત્યુ, રાજવી વૈભવ છોડીને ત્યાગના માર્ગે આગળ વધવું, વૃંદાવન-દ્વારકામાં રહેવું વગેરે છે. લાઇટ, ઓડિયો દ્વારા આકર્ષક પ્રદર્શન અપાયું છે. આ દરમિયાન મીરાબાઈ સંબંધિત સંગીતમય ભજનોથી સમગ્ર વાતાવરણ ભક્તિમય બની જાય છે.
નાગૌર કિલ્લો
રાજપૂત અને મુઘલ સ્થાપત્યના શ્રેષ્ઠ નમૂના તરીકે હાજર, નાગૌર કિલ્લો બીજી સદીમાં નાગ વંશના શાસક દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ પછી 12મી સદીમાં પુનઃનિર્માણ થયું. ઘણી લડાઈઓનો સાક્ષી, આ કિલ્લો રાજપૂત-મુઘલ સ્થાપત્ય શૈલીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, જે ઉત્તર ભારતના પ્રથમ મુઘલ ગઢોમાંનું એક છે. વર્ષ 2007માં તેને ફુવારાઓ અને સુંદર બગીચાઓ સાથે નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું, અને તેની ચમક વધી. તે સૂફી સંગીત ઉત્સવોના આયોજન માટે પ્રખ્યાત છે.
લાડનુ
અહીંની સાડીઓને સમગ્ર ભારતમાં શ્રેષ્ઠ સુતરાઉ સાડીઓમાં ગણવામાં આવે છે અને આ સાડીઓને વાઇબ્રન્ટ રંગોવાળા સોફ્ટ ફેબ્રિક માટે પસંદ કરવામાં આવે છે. 10મી સદીમાં સ્થપાયેલું આ સ્થાન જૈન ધર્મનું મહત્ત્વનું કેન્દ્ર તેમજ અહિંસા-કરુણાનું આધ્યાત્મિક કેન્દ્ર છે.
ખિંવસર કિલ્લો
હેરિટેજ હોટલ તરીકે વિકસાવવામાં આવેલો આ કિલ્લો બીજી સદીમાં નાગવંશ શાસકે બનાવ્યો હોવાનું પણ માનવામાં આવે છે. થાર રણની પૂર્વ ધાર પર આવેલા આ કિલ્લાની આસપાસ કાળિયાર હરણ ફરતા જોવા મળે છે.
કુચમન શહેર
અહીં બનેલી હવેલીઓ તેમના ભવ્ય સ્થાપત્યને કારણે શેખાવતીની હવેલીઓ જેવી જ લાગે છે. અહીંનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ કુચમન કિલ્લો ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે અને તેને જોવા માટે લોકો દૂર-દૂરથી આવે છે. ઢાળવાળી ટેકરીની ટોચ પર બનેલો આ રાજસ્થાનનો સૌથી પ્રાચીન અને દુર્ગમ કિલ્લો છે. તેની અંદર અદ્ભુત વોટર હાર્વેસ્ટિંગ ટેકનિક, સુંદર મહેલ અને અદભૂત ભીંતચિત્રો પ્રવાસીઓને ખૂબ આકર્ષે છે. અહીં જોધપુરના શાસકની સોના અને ચાંદીના સિક્કાઓની ટંકશાળ પણ હાજર હતી. આ કિલ્લા પરથી માત્ર શહેરનો નયનરમ્ય નજારો જ નહીં પરંતુ તળાવ અને શહેરના જૂના મંદિરો, જાવ કી બાવડી અને સુંદર હવેલીઓ પણ સરળતાથી જોઈ શકાય છે.
અહિછત્રગઢ કિલ્લો અને સંગ્રહાલય
નાગૌરમાં બનેલા અહિછત્રગઢને 'ફોર્ટ ઓફ હૂડેડ કોબ્રા' એટલે કે 'નાગરાજની મજા' નામ આપવામાં આવ્યું છે. લગભગ 36 એકરમાં ફેલાયેલા આ કિલ્લાને 1985માં મેહરાનગઢ મ્યુઝિયમ ટ્રસ્ટને સોંપવામાં આવ્યો હતો. અહીંના મહેલોમાં ઐતિહાસિક શાહી ખુરશીઓ, ટેબલ, સોફા, પલંગ વગેરે છે અને દિવાલો પર શાહી ચિત્રો ઉપરાંત સુશોભનની ઉત્તમ વસ્તુઓ છે. 2002માં નાગૌર કિલ્લાને સાંસ્કૃતિક વારસો સંરક્ષણ માટે યુનેસ્કો એશિયાનો પેસિફિક હેરિટેજ એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. દર વર્ષે નાગૌર કિલ્લા પર વર્લ્ડ સેક્રેડ સ્પિરિટ ફેસ્ટિવલનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
જોરડા
નાગૌરનું જોરડા એક નાનકડું ગામ છે અને તે કવિ 'કંદનકલ્પિત' અને પ્રખ્યાત સૂફી સંત 'બાબા હરિરામ'નું જન્મસ્થળ છે અને તેની ખ્યાતિનું કારણ પણ છે. દર વર્ષે ભાદ્રપદની ચતુર્થી-પંચમીના રોજ વાર્ષિક મેળો ભરાય છે, જેમાં દિલ્હી, હરિયાણા, પંજાબ, રાજસ્થાન અને ઉત્તર પ્રદેશ સહિત અન્ય સ્થળોએથી લોકો આવે છે.
નાગૌર કેવી રીતે પહોંચવું?
અહીં પહોંચવા માટે સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ જોધપુરમાં છે અને તે 137 કિમી દૂર છે. જ્યારે જોધપુર, જયપુર અને બિકાનેર જેવા શહેરોથી નાગૌર જવા માટે બસ સેવા ઉપલબ્ધ છે. નાગૌર ઈન્દોર, મુંબઈ, કોઈમ્બતુર, સુરત, બિકાનેર, જોધપુર, જયપુર વગેરે જેવા શહેરો સાથે રેલ દ્વારા પણ જોડાયેલ છે.
