હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વ માટે ઊર્જાની ધમની સમાન છે. વિશ્વના દરિયાઈ માર્ગે જતાં કાચા તેલનો મોટો હિસ્સો અને LNGનો નોંધપાત્ર ભાગ આ માર્ગેથી પસાર થાય છે. આ માર્ગમાં કોઈપણ પ્રકારનો વિક્ષેપ માત્ર મધ્યપૂર્વ પૂરતો મર્યાદિત રહેતો નથી, પરંતુ એશિયા, યુરોપ અને અમેરિકા સુધી તેની અસર પહોંચે છે.
20 ટકા ટેક્સ કેટલો વ્યાજબી?
અમેરિકાનો દાવો હતો કે હોર્મુઝમાં સુરક્ષા જાળવવાનો ખર્ચ ઉઠાવવો પડે છે, તેથી તેનો આર્થિક વળતર મળવું જોઈએ. પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ કાયદાના નિષ્ણાતોએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ પર એકતરફી રીતે આવો કર લાદવાનો અધિકાર કોઈ એક દેશને નથી. આથી જ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ વિચારને મર્યાદિત સમર્થન મળ્યું.
જો આ પ્રકારનો ટેક્સ અમલમાં આવે તો તેની સીધી અસર શિપિંગ ખર્ચ પર પડે, જેનો બોજ અંતે ગ્રાહકોને મોંઘા ઈંધણ અને મોંઘી આયાતી ચીજવસ્તુઓના રૂપમાં સહન કરવો પડે.
શું આ રીતે યુદ્ધ અટકી શકે?
ઇતિહાસ કહે છે કે આર્થિક પ્રતિબંધો અને દબાણ ઘણી વખત વાટાઘાટો માટે દબાણ ઊભું કરે છે, પરંતુ તે હંમેશા યુદ્ધ અટકાવતા નથી. ઘણીવાર તેનો વિપરીત પ્રભાવ પણ જોવા
મળે છે.
ઈરાને પહેલેથી જ અમેરિકાને કડક જવાબ આપવાની ચેતવણી આપી છે. બંને દેશો વચ્ચેના આક્રમક નિવેદનો વિશ્વમાં અનિશ્ચિતતા વધારે છે. જ્યાં વિશ્વને રાજદ્વારી સંવાદની જરૂર છે, ત્યાં ધમકીઓ અને પ્રતિધમકીઓ તણાવને વધુ ઊંડો બનાવે છે.
ટ્રમ્પની નીતિ - દબાણ કે રાજદ્વારી?
ટ્રમ્પની વિદેશ નીતિમાં દબાણ દ્વારા સોદા કરાવવાની શૈલી નવી નથી. શરૂઆતમાં 20 ટકા શુલ્કની જાહેરાત અને ત્યારબાદ તેને પાછી ખેંચીને રોકાણ આધારિત સમજૂતી તરફ્ વળવું એ દર્શાવે છે કે ક્યારેક કડક નિવેદનો વાટાઘાટનું સાધન પણ બની શકે છે.
પરંતુ આવી નીતિમાં એક જોખમ પણ છે, જો સામેવાળો દેશ દબાણને સમાધાન નહીં પરંતુ અપમાન માને, તો સંઘર્ષ વધુ ગંભીર બની શકે.
શું ફરી તેલની તંગી સર્જાશે?
હાલના સંજોગોમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન આ જ છે.
જો હોર્મુઝમાં જહાજોની અવરજવર લાંબા સમય સુધી ખોરવાય, તોઃ
* વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવ ઝડપથી વધી શકે.
* પરિવહન ખર્ચ વધે.
* મોંઘવારીમાં વધારો થાય.
* ભારત જેવા તેલ આયાત પર આધારિત દેશો પર વધારાનો બોજ પડે.
તાજેતરના દિવસોમાં માત્ર તણાવ વધતાં જ કાચા તેલના ભાવમાં વધારો જોવા મળ્યો હતો, જોકે 20 ટકા ફીનો પ્રસ્તાવ પાછો ખેંચાતા બજારમાં થોડી રાહત આવી.
ભારત માટે આ સ્થિતિ ખાસ ચિંતાજનક છે કારણ કે દેશ પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું કાચું તેલ આયાત કરે છે. જો ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહે તો પેટ્રોલ, ડીઝલ, રસોઈ ગેસ, પરિવહન અને રોજિંદા વપરાશની અનેક વસ્તુઓ મોંઘી થઈ શકે.
વિશ્વ માટે સૌથી મોટો પડકાર
આ યુદ્ધ માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો વિવાદ નથી રહ્યો. ગલ્ફ્ દેશો, ઇઝરાયેલ, યુરોપ, ચીન, ભારત અને વૈશ્વિક વેપાર તેની સીધી અસર હેઠળ છે. કોઈપણ મોટી લશ્કરી ભૂલ સમગ્ર વિસ્તારને વધુ મોટા સંઘર્ષમાં ધકેલી શકે છે.
હોર્મુઝ પર ટેક્સ વસૂલવાનો વિચાર લાંબા ગાળે વ્યવહારુ કે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાની દૃષ્ટિએ મજબૂત ગણાય એવો નથી. તેથી જ અમેરિકાએ થોડા જ સમયમાં તેમાં ફેરફાર કર્યો. પરંતુ મૂળ સમસ્યા યથાવત છે,અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો વિશ્વાસનો અભાવ.
જો બંને પક્ષો ધમકી અને સૈન્ય કાર્યવાહીનો માર્ગ જ અપનાવતા રહેશે, તો યુદ્ધનો અંત નજીક દેખાતો નથી. વિશ્વ અર્થતંત્ર, ખાસ કરીને ઊર્જા બજાર, આગામી મહિનાઓમાં ભારે અનિશ્ચિતતાનો સામનો કરી શકે છે.
આથી આજની સૌથી મોટી જરૂરિયાત આર્થિક દબાણ નહીં, પરંતુ અસરકારક રાજદ્વારી, આંતરરાષ્ટ્રીય મધ્યસ્થી અને વિશ્વાસપુનઃસ્થાપિત કરવાની છે. નહીં તો હોર્મુઝનું સંકટ માત્ર મધ્યપૂર્વ પૂરતું નહીં રહે, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાને લાંબા સમય સુધી અસર કરતું વૈશ્વિક સંકટ બની શકે.
