26/11ના મુંબઈ હુમલા પછી જ્યારે રતન ટાટા તાજ હોટલની મુલાકાત લીધી, ત્યારે તેમણે દુર્ઘટનાથી થોડા અંતરે સુરક્ષિત રીતે બેઠેલા ચેરમેન જેવું વર્તન કર્યું નહીં. તેઓ કર્મચારીઓ, પીડિતો અને તેમના પરિવારોને મળ્યા, અસરગ્રસ્ત સ્થળોની મુલાકાત લીધી અને તાજ અને ટાટા ગ્રૂપના
ઇતિહાસની સૌથી કાળી ક્ષણોમાંની એક દરમિયાન લોકો સાથે ઉભા રહ્યા. તેમના વર્તનથી કોઈપણ કોર્પોરેટ પરિપત્ર કરતાં વધુ શક્તિશાળી કંઈક સંદેશ મળ્યોઃ અમે અમારા લોકો સાથે ઉભા છીએ. તે વર્તનથી ફ્ક્ત કર્મચારીઓનો જ નહીં, પરંતુ ગ્રાહકો, વ્યવસાયિક ભાગીદારો અને સમાજનો પણ વિશ્વાસ મજબૂત થયો.
આ નેતૃત્વની વાસ્તવિક જવાબદારી છે. એક લીડર પર દરેક વ્યક્તિની નજર હોય છે નહિ કે ફ્ક્ત તેના ઉપરી કે જેને તે રિપોર્ટ કરે છે. કર્મચારીઓ, ગ્રાહકો, સપ્લાયર્સ, બેંકર, રોકાણકારો, નિયમનકારો, વ્યાવસાયિકો, વ્યવસાયિક સહયોગીઓ અને સ્પર્ધકો પણ લીડરનું અવલોકન કરે છે અને તેમના દ્વારા સંગઠન વિશે અભિપ્રાય બનાવે છે. પદ જેટલું મોટું હોય છે, તેટલી જ દૃશ્યતા વધારે હોય છે - અને તેથી, જવાબદારી એટલી જ વધારે હોય છે. એક લીડરે સમજવું જોઈએ કે તેનું વર્તન એક સંદેશ બની જાય છે.' એણે કયા પાસાનું ધ્યાન રાખવું?
1. દરેક સાથે સુસંગત રહો : એક લીડર નાના વિક્રેતા પ્રત્યે અસંસ્કારી રહીને મોટા ગ્રાહક પ્રત્યે આદરપૂર્ણ ન હોઈ શકે, અથવા સામૂહિક સિદ્ધિઓ માટે વ્યક્તિગત શ્રેય લેતી વખતે ટીમવર્ક વિશે વાત ન કરી શકે. લોકો આવા વિરોધાભાસોને ઝડપથી ધ્યાનમાં લઈ શકે છે. જ્યારે શબ્દો અને કાર્યો પરિસ્થિતિઓ અને સંબંધોમાં સુસંગત રહે છે ત્યારે વિશ્વાસ વિકસે છે.
2. પ્રતિક્રિયાઓને નિયંત્રિત કરો, ખાસ કરીને દબાણ હેઠળઃ
જ્યારે વ્યવસાય સારો ચાલી રહ્યો હોય ત્યારે કોઈપણ શાંત રહી શકે છે. કટોકટી, નિષ્ફ્ળતા, મતભેદ અથવા ઉશ્કેરણી દરમિયાન નેતૃત્વની ખરેખર કસોટી થાય છે. ગુસ્સો બે મિનિટ સુધી ટકી શકે છે, પરંતુ તેની અસર વર્ષો સુધી રહી શકે છે. એક પરિપક્વ લીડર પ્રતિક્રિયા આપવાને બદલે પ્રતિભાવ આપવાનું શીખે છે.
3. તમારા શબ્દોની શક્તિને સમજો : કર્મચારી દ્વારા કરવામાં આવેલી આકસ્મિક ટિપ્પણી ભૂલી શકાય છે. પરંતુ સીઈઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી ટિપ્પણી કે ભાષાને કંપનીની ટિપ્પણી કે ભાષા તરીકે જોવામાં આવે છે. તેથી લીડરે બોલતા પહેલા વિચારવાની જરૂર છે - ખાસ કરીને જાહેર સભાઓ, સોશિયલ મીડિયા અને બાહ્ય હિસ્સેદારો સાથેની વાતચીતમાં.
4. દરેક સાથે સન્માનપૂર્વક વર્તન : એક લીડર રિસેપ્શનિસ્ટ, ડ્રાઇવર, જુનિયર કર્મચારી, નાના સપ્લાયર અથવા સેવા પ્રદાતા સાથે જે રીતે વર્તે છે તે ઘણીવાર તેના પાત્ર વિશે વધુ પ્રગટ કરે છે તેના કરતાં તે એક મહત્વપૂર્ણ ગ્રાહક સાથે કેવી રીતે વર્તે છે. એક વ્યક્તિ તરીકે તમારો આદર થવો જોઈએ નહિ કે કંપનીના નામ કે ત્યાં તમારી પોઝિશનથી.
5. કાળજીપૂર્વક પ્રતિબદ્ધતાઓ બનાવો : જ્યારે કોઈ લીડર વચન આપે છે, ત્યારે હિસ્સેદારો ઘણીવાર તેને સંસ્થાની પ્રતિબદ્ધતા માને છે. ભલે તે ગ્રાહક, કર્મચારી, સપ્લાયર અથવા વ્યવસાય ભાગીદારની ચિંતા કરે, વચનો વાસ્તવિક અને સન્માનિત હોવા જોઈએ. લીડરની કથની કરતા કરણી અનેકવાર જુદી હશે તો તે વિશ્વસનીયતાને ઝડપથી નુકસાન પહોંચાડશે.
6. વિવેકબુદ્ધિથી પારદર્શિતાનો અભ્યાસ કરો : હિસ્સેદારો પ્રામાણિકતાની અપેક્ષા રાખે છે, પરંતુ નેતૃત્વમાં પણ વાતચીતમાં પરિપક્વતાની જરૂર હોય છે. નેતાએ હકીકતો પ્રામાણિકપણે જણાવવી જોઈએ, ભૂલો માટે જવાબદારી સ્વીકારવી જોઈએ અને ફ્ક્ત વ્યક્તિગત પ્રતિષ્ઠાને બચાવવા માટે અન્યને દોષ આપવાનું ટાળવું જોઈએ. પારદર્શિતા આત્મવિશ્વાસ ઉત્પન્ન કરે છે; બિનજરૂરી ખુલાસો મૂંઝવણ પેદા કરે છે.
7. મજબૂત નૈતિક સીમાઓ જાળવી રાખો : નેતૃત્વ ફ્ક્ત લીડર શું કરે છે તેના દ્વારા જ નહીં, પણ તે શું સહન કરે છે તેના દ્વારા પણ ચકાસવામાં આવે છે. પક્ષપાત, હિતોના સંઘર્ષ, નિયમોનો પસંદગીયુક્ત ઉપયોગ અથવા ઉચ્ચ પ્રદર્શન કરનારાઓ દ્વારા ગેરવર્તણૂકને અવગણવાથી સંગઠનાત્મક સંસ્કૃતિનો શાંતિથી નાશ થઈ શકે છે.
8. સત્તા ગુમાવ્યા વિના સુલભ બનો : કર્મચારીઓએ સમસ્યાઓ ઉઠાવવામાં, નિર્ણયો પર સવાલ ઉઠાવવામાં અને લીડરને અસ્વસ્થતાપૂર્ણ માહિતી લાવવામાં આરામદાયક અનુભવ કરવો જોઈએ. પરંતુ સુલભ બનવાનો અર્થ એ નથી કે ધોરણો સાથે સમાધાન કરવું. શ્રેષ્ઠ લીડર સુલભતાને જવાબદારી સાથે જોડે છે.
9. શ્રેય આપો અને જવાબદારી સ્વીકારો : નેતૃત્વની સૌથી સરળ કસોટીઓમાંની એક છેઃ 'જ્યારે વસ્તુઓ બરાબર થાય છે ત્યારે કોને શ્રેય મળે છે, અને જ્યારે વસ્તુઓ ખોટી થાય છે ત્યારે કોણ ઊભું રહે છે?' જે લીડર ટીમ સાથે સફ્ળતા શેર કરે છે પરંતુ નિષ્ફ્ળતા દરમિયાન જવાબદારી સ્વીકારે છે તે કાયમી આદર મેળવે છે.
10. યાદ રાખો કે વ્યક્તિગત વર્તન સંગઠનાત્મક સંસ્કૃતિ બનાવે છે : જો લીડર સમયના પાબંદ હોય, તો લોકો સમયનું મૂલ્ય સમજે છે. જો નેતા પ્રતિબદ્ધતાઓનું સન્માન કરે છે, તો જવાબદારી મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. જો નેતા સાંભળે છે, તો લોકો સાંભળવાનું શીખે છે. તેનાથી વિપરીત, જો નેતા બૂમો પાડે છે, શોર્ટ કટ અપનાવે અથવા અનાદરપૂર્ણ વર્તન કરે છે, તો અન્ય લોકો આખરે આવા વર્તનને સ્વીકારવું પડે છે.
એક લીડરનું મૂલ્યાંકન ફ્ક્ત તેના પરિણામો દ્વારા જ થતું નથી, પરંતુ તેના વર્તનથી તેના પ્રત્યેના વિશ્વાસ, આદર અને મૂલ્યો દ્વારા થાય છે જે તેને જોનારા દરેકને પ્રેરણા આપે છે.