15ઑગસ્ટે લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી દેશની આઝાદીના પર્વે વડાપ્રધાનનું રાષ્ટ્રજોગ સંબોધનમાં સામાન્ય રીતે વિકાસ, અર્થવ્યવસ્થા, સરહદ, યુવાનો, ગરીબી અને ભારતના ભવિષ્યની વાત થાય છે. પરંતુ આ વખતે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ભાષણમાં એક શબ્દે ખાસ રાજકીય ચર્ચા જગાવી,દિમાગી નક્સલી.
વડાપ્રધાને કહ્યું કે વર્ષો સુધી દેશના મોટા વિસ્તારમાં નક્સલવાદે યુવાનોનું ભવિષ્ય બરબાદ કર્યું અને સુરક્ષા દળોના હજારો જવાનો શહીદ થયા. તેમના કહેવા પ્રમાણે જંગલોમાં રહેલા હથિયારધારી નક્સલ સામે દેશે મોટી સફ્ળતા મેળવી છે, પરંતુ હવે દિમાગી નક્સલ એક પડકાર છે. તેઓ આવા લોકોને ઓળખવાની અને અલગ પાડવાની વાત કરે છે.
અહીંથી મૂળ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે આ દિમાગી નક્સલી કોણ છે? અને જો બંદૂક લઈને જંગલમાં ફરતો નક્સલી ખતરનાક છે, તો બંદૂક વગરનો નક્સલી વધુ ખતરનાક કેવી રીતે બની શકે?
બંદૂક દેખાય છે, વિચાર દેખાતો નથી
સશસ્ત્ર નક્સલી સામે લડવું પ્રમાણમાં સ્પષ્ટ છે. તેની પાસે બંદૂક છે, સંગઠન છે, હિંસાનો માર્ગ છે અને રાજ્યની સામે સીધી સશસ્ત્ર લડાઈ છે. સુરક્ષા દળો તેને ઓળખી શકે છે અને કાયદાની પ્રક્રિયા દ્વારા કાર્યવાહી કરી શકે છે.
પરંતુ વિચારધારાનું યુદ્ધ અલગ પ્રકારનું હોય છે.
કોઈ વ્યક્તિ બંદૂક ન ઉપાડે, પરંતુ સતત હિંસાને ન્યાયસંગત ઠેરવે; બંધારણીય સંસ્થાઓ પર લોકોનો વિશ્વાસ તોડે; યુવાનોમાં દેશ અને લોકશાહી પ્રત્યે નિરાશા પેદા કરે; સમાજના વિવિધ વર્ગો વચ્ચે અવિશ્વાસ ઊભો કરે તો તેનો પ્રભાવ બંદૂકધારી કરતાં પણ લાંબો ચાલી શકે છે.
બંદૂક એક માણસને મારી શકે છે, પરંતુ ખોટી વિચારધારા આખી પેઢીની દિશા બદલી શકે છે.આ જ કદાચ દિમાગી નક્સલ શબ્દ પાછળનો રાજકીય અર્થ છે. પરંતુ અહીં બીજી બાજુ પણ એટલી જ મહત્વની છે. સરકારની ટીકા કરનાર દરેક વ્યક્તિને દિમાગી નક્સલી કહી દેવી એ લોકશાહી માટે ખતરનાક વાત બની શકે. સવાલ પૂછવો, સરકારની નીતિનો વિરોધ કરવો, અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવો કે સત્તાની ટીકા કરવીઆ બધું નક્સલવાદ નથી. લોકશાહીમાં અસહમતિ દેશદ્રોહ નથી.
એટલે દિમાગી નક્સલની ચર્ચામાં સૌથી મોટો ભેદ સમજવો પડશે, અસહમતિ અને હિંસક વિચારધારા વચ્ચેનો.
વડાપ્રધાન કેમ આ મુદ્દે આટલા કડક થયા?
મોદીના ભાષણ પાછળનો રાજકીય સંદેશ સ્પષ્ટ છે. સરકાર કહે છે કે દાયકાઓ સુધી નક્સલવાદે ભારતના આદિવાસી અને પછાત વિસ્તારોને વિકાસથી દૂર રાખ્યા. સુરક્ષા દળોની કાર્યવાહી સાથે હવે રસ્તા, શાળા, આરોગ્ય, ઇન્ટરનેટ અને સરકારી સેવાઓ પહોંચાડીને આ વિસ્તારોને મુખ્યધારામાં લાવવાનો પ્રયાસ થયો છે.
સરકારની દલીલ છે કે જ્યારે બંદૂકધારી નક્સલવાદ નબળો પડે છે ત્યારે તેની વિચારધારા નવા સ્વરૂપે જીવંત રહેવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. વડાપ્રધાને પણ પોતાના ભાષણમાં કહ્યું કે આવા તત્વો હિંસા અને અરાજકતા માટે નવી તકો શોધી રહ્યા છે અને સમાજને ખોટી દિશામાં ખેંચવાના પ્રયાસ કરે છે.
રાજકીય રીતે જોવામાં આવે તો આ માત્ર સુરક્ષાનો મુદ્દો નથી. આ વર્ણન-યુદ્ધ પણ છે, દેશની નવી પેઢી કઈ વિચારધારા તરફ્ જોશે? વિકાસ તરફ્ કે ક્રાંતિના નામે હિંસા તરફ્?
દિમાગી નક્સલ વધુ ખતરનાક કેમ બની શકે?
સશસ્ત્ર નક્સલી સામે રાજ્યની બંદૂક છે. પરંતુ વિચાર સામે બંદૂક કામ કરતી નથી.
વિચાર સોશિયલ મીડિયા, પુસ્તકો, ભાષણો, કેમ્પસ, રાજકીય ચર્ચા અને સાંસ્કૃતિક માધ્યમોમાં ફેલાઈ શકે છે. એક હિંસક ઘટના માટે થોડા લોકો જોઈએ; પરંતુ હિંસાને યોગ્ય ઠેરવતી વિચારસરણી માટે હજારો મન સુધી પહોંચવું પડે છે.
બીજું, વિચારધારા પોતાનું રૂપ બદલી શકે છે. એક વ્યક્તિ ખુલ્લેઆમ નક્સલવાદનું સમર્થન ન કરે, પરંતુ રાજ્યની દરેક કાર્યવાહીનું એકતરફી દાનવીકરણ કરે અને નક્સલી હિંસાને પ્રતિકારનું સ્વરૂપ ગણાવે, તો તે ચર્ચાને પ્રભાવિત કરી શકે છે.
ત્રીજું, યુવાનો સૌથી સંવેદનશીલ ક્ષેત્ર છે. બેરોજગારી, અસમાનતા, ભ્રષ્ટાચાર અથવા અન્યાય જેવી વાસ્તવિક સમસ્યાઓ હોય ત્યારે કોઈ પણ ઉગ્ર વિચારધારા યુવાનોને આકર્ષી શકે છે. તેથી માત્ર પોલીસની કાર્યવાહી પૂરતી નથી; શિક્ષણ, રોજગાર, ન્યાય અને વિકાસ પણ એટલા જ જરૂરી છે.
ચોથું, આજના ડિજિટલ યુગમાં ખોટી માહિતીની ગતિ બંદૂક કરતાં ઝડપી છે. એક ભડકાઉ વીડિયો કે ખોટી માહિતી હજારો લોકો સુધી થોડી મિનિટોમાં પહોંચી શકે છે. તેથી વૈચારિક સુરક્ષા હવે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો પણ ભાગ બની રહી છે.
દિમાગી નક્સલી શબ્દે દેશની રાજનીતિમાં એક નવી ચર્ચા શરૂ કરી છે. વડાપ્રધાન માટે આ રાષ્ટ્રની આંતરિક સુરક્ષાનો પ્રશ્ન છે; વિરોધીઓ માટે આ શબ્દનો દુરુપયોગ થવાની આશંકા છે. બંને વચ્ચેનું સત્ય કદાચ એટલું છે કે હિંસક નક્સલવાદ સામે કોઈ સમાધાન ન હોઈ શકે, પરંતુ દરેક અસહમતિને નક્સલવાદ ગણવી પણ લોકશાહી માટે યોગ્ય નથી.
આઝાદીના 80મા વર્ષમાં ભારત સામેનો પડકાર માત્ર સરહદ પરના દુશ્મનનો નથી. પડકાર એ પણ છે કે દેશના યુવાનોના મનમાં કયો વિચાર જીતે છે, હિંસા કે લોકશાહી, અરાજકતા કે વિકાસ, તોડફોડ કે રાષ્ટ્રનિર્માણ?
બંદૂકવાળા નક્સલી સામે સુરક્ષા દળો લડી શકે છે.
પરંતુ દિમાગમાં ઘૂસી ગયેલી હિંસક વિચારધારા સામેની લડાઈ આખા સમાજે લડવી પડે છે.
અને આ લડાઈમાં સૌથી શક્તિશાળી હથિયાર બંદૂક નહીં શિક્ષણ, રોજગાર, ન્યાય, સત્ય અને લોકશાહી છે.