ધો.10 અને ધો.12 SSC અને HSCનાં વર્ષમાં હોવું એટલે શું? એટલે એવું કે સતત ભણતા જ રહેવું ! એટલે એવું કે ટી.વી કે મોબાઈલ નો સહેજ પણ ઉપયોગ ન કરવો ! એટલે એવું કે વિદ્યાર્થીએ કોઈપણ સામાજિક કાર્યક્રમમાં ભાગ જ ન લેવો ! એટલે એવું કે અભ્યાસ સિવાયની કોઈપણ પ્રવૃત્તિમાં ભાગ ન લેવો ! એટલે એવું કે આ બોર્ડનું વર્ષ છે એવું યાદ રાખતા રહેવું ! અને એટલે એવું કે સર્વાંગી વિકાસનું ગળું દબાવી દેવું. એટલે એવું કે વિદ્યાર્થીએ પોતાની ઇચ્છા, આવડત અને શોખને દબાવી દેવા અને ટકાવારી નામનો મદારી જેમ ડમરું વગાડે તેમ નાચતા રહેવું. એટલે અને આવા તો કેટકેટલા એટલેની વચ્ચે આજનું યુવાધન દબાયું છે. તમને એવું નથી લાગતું કે આપણે શિક્ષણ ને વધારે પડતું ગંભીર અને અસહજ બનાવી દીધું છે. કેળવણી શબ્દ તો હવે શબ્દકોષમાં છે કે નહીં એ શોધવું પડે એમ છે. શીખવાની બાબત હવે કુંભકર્ણ ની અવસ્થામાં પહોંચી ગઈ છે કોણ જાણે એ ક્યારે ઉઠશે! ખેર, મુદ્દો શિક્ષાનો છે કે સજાનો એજ નથી સમજાતું. બાળક નવમું ધોરણ અથવા તો અગિયારમું ધોરણ પાસ કરે એટલે એ સ્વાભાવિક રીતે જ બોર્ડનાં વર્ષમાં પ્રવેશ મેળવે છે.આ એક સહજ પ્રક્રિયા છે પરંતુ ત્યાર પછી ની મોટે ભાગની પ્રક્રિયા અસહજ અને અરાજક બની જતી હોય એવું લાગે છે. શું બાળકનો બોર્ડનાં વર્ષમાં પ્રવેશ મેળવવો એ એનો ગુનો છે ? આ એક વર્ષ દરમિયાન એની સાથે કેવો વ્યવહાર થાય છે એનો અંદાજ છે? ખલીલ જિબ્રાનનું ખૂબજ પ્રસિદ્ધ વાક્ય છે કે તમે તમારા સંતાનનાં ટ્રસ્ટી છો,માલિક નહી. શું આ વાત માત્ર માતાપિતા પૂરતી જ સીમિત છે ? વાલી અને વડીલ ઉપરાંત સંબંધીઓ અને શિક્ષકો પણ એની સાથે યોગ્ય વ્યવહાર કરે છે ખરા? બધા નહીં પણ અમુક તો બાળકો સાથે યોગ્ય વર્તન નથી કરતાં. કોણ જાણે કેમ હવે પાણી માથાની ઉપરથી જતું હોય એવું લાગે છે. ટકાવારી અને ડિગ્રી જ જાણે માનવજીવનનો અંતિમ ઉદ્દેશ હોય એવું જોવા મળે છે !
જન્મતાંવેત અપ્રતિમ ક્ષમતા લઈને જન્મેલું બાળક પોતાના શરૂઆતનાં જીવનનાં વીસ- પચ્ચીસ વર્ષ બાદ શું બનીને રહી જાય છે એ જ નથી સમજાતું ! ઈશ્વરે આપેલી ઊર્જા કયાં ગાયબ થઈ જાય છે ? શિક્ષણનું કામ બાળકની અંદર જે હોય એને બહાર લાવવાનું છે પરંતુ આપણે ત્યાં તો પ્રક્રિયા કંઈક જુદી જ થાય છે.બહાર જે છે એને બાળકની અંદર દાબી-દાબીને ભરવામાં આવે છે.એ પછી ગણિતનાં દાખલા હોય કે વિજ્ઞાનની થિયરી. બસ, જે હાથમાં આવે તે માહિતીનાં રૂપમાં ભરી જ દેવું છે ! શિક્ષણ અને કેળવણી વચ્ચે જમીન આસમાન નું અંતર થઈ ગયું છે એમાં પણ અમુક બોર્ડનાં વિદ્યાર્થીઓની દશા તો ખૂબજ દયાજનક થતી જઈ રહી છે. ઘર, પરિવાર, સ્કૂલ કે પછી સમાજનો અમુક વર્ગ એવો છે જે આ વિદ્યાર્થીઓને સતત ભાન કરાવતો ( યાદ કરાવતો નથી) રહે છે કે તેઓ બોર્ડનાં વર્ષમાં અભ્યાસ કરે છે. પ્રશ્ન એ થાય છે કે SSC કે HSC બોર્ડ માં હોવું એટલે માત્ર અને માત્ર ભણતાં જ રહેવું? બીજું કશું જ ન કરવું? આ બાબત ઉપર ગંભીરતાથી વિચાર કરવા જેવો છે. ભણતરનાં નામે આપણે બાળકોનાં સપનાઓ, બાળકોની આવડતો અને એમના સર્વાંગી વિકાસની પાંખ કાપી રહ્યાં છીએ એવું નથી લાગતું ? શિક્ષણ એ ફેશન નથી એ વાતને બરાબર સમજી લેવાં જેવી છે. અલબત્ત, બોર્ડનું વર્ષ એટલે કારકીર્દીનું નિર્ણાયક વર્ષ છે એ વાતમાં કોઈ શંકા નથી. પરંતુ યાદ અપાવી દેવ કે એ માત્ર કારકિર્દીનું જ નિર્ણાયક વષ્ર છે, જીવનનું નહીં. બોર્ડનું વર્ષ એટલા માટે નિર્ણાયક છે કારણ કે એ વર્ષ મારફ્ત જ કારકિર્દીમાં આગળ વધવાનો પંથ નક્કી થતો હોય છે. બાળકે કઈ ફ્લ્ડિ માં આગળ વધવું એ બોર્ડ પાસ કર્યા પછી જ નકકી થતું હોય છે એટલે એક દ્રષ્ટિએ વિદ્યાર્થીનાં જીવનમાં આ વર્ષ મહત્ત્વનું તો છે જ એ વાત સાથે અસહમતી ન હોય શકે. આ વર્ષ દરમિયાન સજાગ બની જવું પણ જરૂરી છે. ભણવું જરૂરી જ છે. વાંધો ભણતર સાથે નથી પરંતુ ભણતરનાં નામે બૌદ્ધિક વિકાસ જ્યારે રુંધાઈ છે ત્યારે પીડા થાય છે. નોકરી કે અન્ય રોજગાર મેળવવા માટે ભણવું જરૂરી છે. એક હદ સુધી યથાયોગ્ય ડિગ્રીની પણ જરૂર રહે છે પરંતુ એ એક હદ સુધી જ.