રાષ્ટ્રીય આંકડાશાસ્ત્ર્ર દિવસ (National Statistics Day) દર વર્ષે 29 જૂને પ્રખ્યાત આંકડાશાસ્ત્ર્રી (સ્વ.) પ્રો. પ્રશાંત ચંદ્ર મહાલનોબિસની જન્મજયંતિના માનમાં ઉજવવામાં આવે છે. આ ઉજવણીનો હેતુ ભારતના આંકડાશાસ્ત્ર્રીઓના અસાધારણ યોગદાનને બિરદાવવા માટે અને આંકડાશાસ્ત્ર્રને એક અભ્યાસ ક્ષેત્ર તરીકે લોકપ્રિય બનાવવાનો અને નીતિ-નિર્માણ તેમજ રોજિંદા જીવનમાં તેના મહત્વને દર્શાવવાનો છે.
પ્રશાંત ચંદ્ર (પી.સી.) મહાલનોબિસ (1893-1972) અગ્રણી ભારતીય વૈજ્ઞાનિક અને આંકડાશાસ્ત્ર્રી હતા જેમને ભારતીય આંકડાશાસ્ત્ર્રના પિતા તરીકે વ્યાપકપણે આદરણીય માનવામાં આવે છે. તેઓ પાયાના ગાણિતિક ખ્યાલો, મુખ્ય રાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓની સ્થાપના અને ભારતના આર્થિક માળખાની રચના માટે પ્રખ્યાત છે. તેમના મુખ્ય યોગદાન નીચે મુજબ છે.
1. ગાણિતિક અને આંકડાકીય નવીનતાઓમાં મહાલનોબિસ અંતરઃ તેમણે ડેટા પોઇન્ટ અને વિતરણ વચ્ચેના અંતરની ગણતરી કરવા માટે આ મુખ્ય આંકડાકીય માપ વિકસાવ્યો. આજે મશીન લર્નિંગ, ક્લસ્ટર વિશ્લેષણ અને પેટર્ન ઓળખમાં તેનો ભારે ઉપયોગ થાય છે. મોટા પાયે નમૂના સર્વેક્ષણોઃ તેમણે પાક ઉપજ, ઘરગથ્થુ વપરાશ અને સામાજિક-આર્થિક સૂચકાંકોનો અંદાજ કાઢવા માટે પાયલોટ સર્વેક્ષણો અને રેન્ડમ નમૂનાનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો. નાજુક ગ્રાફ્કિલ વિશ્લેષણ ની સાથે સાથ તેમણે લોકોના વિવિધ જૂથોની સામાજિક-આર્થિક પરિસ્થિતિઓની તુલના કરવા માટે આ અનન્ય આંકડાકીય પદ્ધતિ ઘડી.
2. સંસ્થાકીય નિર્માણમાં મહાલનોબિસનું યોગદાન અમૂલ્ય રહ્યું છે; 1931માં કોલકાતામાં તેમના દ્વારા સ્થાપિત, ભારતીય આંકડાકીય સંસ્થા (ISI) ભારતમાં આંકડાકીય સંશોધન અને શિક્ષણ માટે શ્રેષ્ઠતાના એક મુખ્ય કેન્દ્રમાં વિકસ્યું. આજે વિશ્વની અગ્રણી યુનિવર્સિટીઓમાં તેમના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ જોવા મળે છે. તેમણે સેન્ટ્રલ સ્ટેટિસ્ટિકલ ઓર્ગેનાઇઝેશન (CSO) અને નેશનલ સેમ્પલ સર્વે ઓર્ગેનાઇઝેશન (NSSO) માટે પાયાનું માળખુંબનાવીને ભારતના આધુનિક આંકડાકીય માળખાની સ્થાપના કરી, જે બંને હવે આંકડાઅને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MOSPI)હેઠળ કાર્યરત છે. 1950માં સ્થાપિત રાષ્ટ્રીય નમૂના સર્વે (NSS) રાષ્ટ્રીય નીતિઓ ઘડવા માટે વ્યાપક સામાજિક-આર્થિક ડેટા પ્રદાન કરે છે. 1951માં સ્થાપિત કેન્દ્રીય આંકડાકીય સંસ્થા (CSO): દેશભરમાં આંકડાકીય પ્રવૃત્તિઓનું સંકલન કરવા અને ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા ડેટા સંગ્રહને સુનિશ્ચિત કરે છે.
3. મહાલનોબિસ મોડેલઃ ભારતના આયોજન પંચ (1955-1967) ના સભ્ય તરીકે, તેમણે ઝડપી ઔદ્યોગિકીકરણ અને ભારે ઉદ્યોગો પર ભાર મૂકતું આર્થિક મોડેલ વિકસાવ્યું.
4. માનવશાસ્ત્ર્રઃ તેમણે માનવ શરીરના માપન અને જાતિ મિશ્રણમાં, ખાસ કરીને બંગાળ ક્ષેત્રમાં, ખૂબ જ આદરણીય, અગ્રણી આંકડાકીય અભ્યાસ કર્યા. ત્યારબાદ, આંકડાકીય બાબતોમાં નીતિઓ, પ્રાથમિકતાઓ અને ધોરણો વિકસાવવા માટે 12 જુલાઈ, 2006 થી ભારત સરકારના ઠરાવ દ્વારા રાષ્ટ્રીય આંકડાકીય આયોગ (NSC)ની સ્થાપના કરવામાં આવી.
આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય, (Ministry of Statistics and Programme Implementation-MOSPI) જે દેશમાં આંકડાકીય પ્રણાલીના આયોજિત અને સંગઠિત વિકાસ અને ભારત સરકાર, રાજ્ય સરકારો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિવિધ હિસ્સેદારો વચ્ચે આંકડાકીય પ્રવૃત્તિઓના સંકલન તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે નોડલ એજન્સી છે. મંત્રાલય પાસે બે પાંખો છે જેમ કે આંકડા શાખા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ (PI) શાખા. આંકડાશાસ્ત્ર્ર શાખા દેશમાં આંકડાકીય પ્રણાલીના સંકિલત વિકાસનું આયોજન કરવા માટે નોડલ એજન્સી છે. કાર્યક્રમ અમલીકરણ (PI) વિંગમાં બેવિભાગો છે, જેમ કે (i) સંસદસભ્યો સ્થાનિક વિસ્તાર વિકાસ યોજના (MPLADS) અને (ii) માળખાગત સુવિધા અને પ્રોજેક્ટ દેખરેખ વિભાગ (IPMD): આંકડાશાખાના મુખ્ય કાર્યોમાં શામેલ છેઃ ભારત સરકાર અને રાજ્ય આંકડાકીય બ્યુરો (SSB) ના વિભાગો વચ્ચે ડેટા ઉપલબ્ધતા અથવા આંકડાકીય કાર્યના ડુપ્લિકેશનમાં ખામીઓ ઓળખવા અને જરૂરી ઉપચારાત્મક પગલાં સૂચવવા માટે આંકડાકીય કાર્યનું સંકલન; આંકડાશાસ્ત્ર્ર ક્ષેત્રમાં ધોરણો અને ધોરણોનું નિર્માણ અને જાળવણી, ડેટા સંગ્રહ, ડેટા પ્રક્રિયા અને પરિણામોના પ્રસારની વિભાવનાઓ, વ્યાખ્યાઓ અને પદ્ધતિનો વિકાસ; ભારત સરકારના વિભાગોને આંકડાકીય પદ્ધતિ અને ડેટાના આંકડાકીય વિશ્લેષણ પર સલાહ આપવી; રાષ્ટ્રીય આવક, કુલ/ચોખ્ખા સ્થાનિક ઉત્પાદન, સરકારી અને ખાનગી અંતિમ વપરાશ ખર્ચ, મૂડી નિર્માણ, બચત, મૂડી સ્ટોક અને નિશ્ચિત મૂડીનો વપરાશ, કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદનના ત્રિમાસિક અંદાજ, રાષ્ટ્રીય ઇનપુટ-આઉટપુટ વ્યવહારો કોષ્ટકની તૈયારી, સ્થાનિક ઉત્પાદનના રાજ્ય સ્તરના અંદાજ અને સુપ્રા-પ્રાદેશિક ક્ષેત્રોના નિશ્ચિત મૂડી નિર્માણ, વર્તમાન ભાવે રાજ્ય સ્થાનિક ઉત્પાદન (SDP)ના તુલનાત્મક અંદાજોની તૈયારી; નીતિ ઘડતર અને આર્થિક આયોજન માટે જરૂરી ડેટાબેઝ પૂરો પાડવા માટે રોજગાર, ગ્રાહક ખર્ચ, રહેઠાણની સ્થિતિ, દેવું અને રોકાણ, જમીન અને પશુધન, સાક્ષરતા, શિક્ષણ, આરોગ્ય, કુટુંબ કલ્યાણ, અસંગઠિત ઉત્પાદન અને સેવાઓ વગેરે જેવા વિવિધ સામાજિક-આર્થિક પાસાઓ પર રાષ્ટ્રવ્યાપી નમૂના સર્વેક્ષણો હાથ ધરવા; ટેકનિકલ ચકાસણી અને નમૂના તપાસ દ્વારા આંકડાકીય સર્વેક્ષણો અને ડેટા સેટનું ગુણવત્તા ચકાસણી અને ઓડિટ કરવું અને જો જરૂરી હોય તો સુધારણા પરિબળો અને વૈકલ્પિક અંદાજો ઉત્પન્ન કરવા; સરકારી, અર્ધ-સરકારી અથવા ખાનગી ડેટા વપરાશકર્તાઓ/એજન્સીઓને સંખ્યાબંધ નિયમિત અથવા એડહોક પ્રકાશનો દ્વારા આંકડાકીય માહિતીનો પ્રસાર કરવો, અને વિનંતી પર, યુનાઇટેડ નેશન્સ સ્ટેટિસ્ટિક્સ ડિવિઝન, એશિયા અને પેસિફ્કિ માટે આર્થિક અને સામાજિક કમિશન, આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન અને અન્ય સંબંધિત આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓ જેવી યુનાઇટેડ નેશન્સ એજન્સીઓને ડેટાનો પ્રસાર કરવો; સત્તાવાર આંકડાઓના વિવિધ વિષય ક્ષેત્રોને લગતા ખાસ અભ્યાસ અથવા સર્વેક્ષણો, આંકડાકીય અહેવાલો છાપવા અને નાણાકીય સેમિનાર, અંદાજ પ્રક્રિયાઓ વિકસાવવા માટે પદ્ધતિસરના અભ્યાસો અને પાયલોટ સર્વેક્ષણો હાથ ધરવા. કાર્યક્રમ અમલીકરણ શાખાના મુખ્ય કાર્યોમાં શામેલ છેઃ સંસદ સભ્યોની સ્થાનિક વિસ્તાર વિકાસ યોજના (MPLADS) નું વહીવટ અને અમલીકરણ; રૂ. 150 કરોડ અને તેથી વધુના પ્રોજેક્ટ્સનું નિરીક્ષણ; માળખાકીય સુવિધાઓ ક્ષેત્રની કામગીરીનું નિરીક્ષણ અને 20-મુદ્દાના કાર્યક્રમનું નિરીક્ષણ.
ઉપરોક્ત બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીએ તો રાષ્ટ્રીય આંકડા દિવસની ઉજવણીનું મહત્વ ફ્ક્ત જન્મજયંતિની ઉજવણી કરતાં ઘણું વધારે છે, તે સમકાલીન શાસન અને સામાજિક વિકાસમાં આંકડાઓની મુખ્ય ભૂમિકા પર ભાર મૂકવામાં રહેલું છે. આ ઉજવણી અસરકારક, પારદર્શક અને જવાબદાર શાસનને આકાર આપવામાં સચોટ, વિશ્વસનીય આંકડાઓની શક્તિની મહત્વપૂર્ણ યાદ અપાવે છે, આમ વધુ જાણકાર અને સશક્ત સમાજને પ્રોત્સાહન આપે છે. જેમ જેમ ભારત ડેટા-સંચાલિત ભવિષ્ય તરફ્ આગળ વધે છે, તેમ તેમ આ ખાસ દિવસ આધુનિક સમાજમાં આંકડાઓની આવશ્યક ભૂમિકા પર ભાર મૂકવા માટે તેની સુસંગતતા પ્રદાન કરવાનું ચાલુ રાખશે.
