ક્રિકેટના પૈસા અને હોકીનું દર્દ: ભારતીય રમતોની આ કડવી સચ્ચાઈ આંખો ખોલી નાખશે

ક્રિકેટમાં સચિન તેંડુલકર કરોડોની કમાણી કરતા હતા, ત્યારે ભારતીય હોકીના દિગ્ગજ ખેલાડી ધનરાજ પિલ્લઈને વિદેશ પ્રવાસ દરમિયાન રોજના માત્ર $20 જેટલું ભથ્થું મળતું હતું. ભારતીય હોકી માટે વર્ષો સુધી રમનારા અને દેશને અનેક યાદગાર જીત અપાવનારા પિલ્લઈની આ કહાની રમતગમતની દુનિયામાં ખેલાડીઓની કમાણી વચ્ચેના મોટા તફાવતને સામે લાવે છે. 

તૂટેલી હોકી સ્ટિકથી શરૂ થઈ સફર

ધનરાજ પિલ્લઈનો જન્મ મહારાષ્ટ્રના ખડકી વિસ્તારમાં એક સામાન્ય પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા ઓર્ડનન્સ ફેક્ટરીના મેદાનની જાળવણીનું કામ કરતા હતા, જ્યારે માતાએ પાંચ પુત્રોનો ઉછેર મર્યાદિત સાધનોમાં કર્યો હતો. નાનપણમાં પિલ્લઈ પાસે નવી હોકી સ્ટિક ખરીદવાના પૈસા પણ નહોતા. તેથી તેઓ મોટા ખેલાડીઓએ ફેંકી દીધેલી તૂટેલી સ્ટિક ભેગી કરીને દોરી અને ગુંદરની મદદથી સરખી કરીને રમતા હતા. ઘણી વખત તેઓ ઉઘાડા પગે મેદાન પર પ્રેક્ટિસ કરતા હતા. આ મુશ્કેલીઓ છતાં તેમણે હિંમત હારી નહીં. આગળ જતાં તેઓ ભારતના સૌથી જાણીતા હોકી ખેલાડીઓમાં સામેલ થયા. અહેવાલ મુજબ, તેમણે ભારત માટે 339 મેચ રમી અને અંદાજે 170 ગોલ કર્યા હતા. તેઓ 4 ઓલિમ્પિક, 4 વર્લ્ડ કપ, 4 ચેમ્પિયન્સ ટ્રોફી અને 4 એશિયન ગેમ્સમાં ભાગ લેનારા અનોખા ખેલાડી બન્યા હતા. 

1998માં ભારતને અપાવ્યો ઐતિહાસિક ગોલ્ડ

ધનરાજ પિલ્લઈની કારકિર્દીની સૌથી યાદગાર સિદ્ધિઓમાં 1998ની બેંગકોક એશિયન ગેમ્સનો સમાવેશ થાય છે. ભારતે તે વર્ષે હોકીમાં દક્ષિણ કોરિયાને પેનલ્ટી શૂટઆઉટમાં 4-2થી હરાવીને 32 વર્ષ બાદ એશિયન ગેમ્સમાં સુવર્ણપદક જીત્યો હતો. પિલ્લઈએ સમગ્ર સ્પર્ધામાં 11 ગોલ કરીને સૌથી વધુ ગોલ કરનાર ખેલાડી તરીકે પણ સ્થાન મેળવ્યું હતું. તેઓ એશિયન ગેમ્સના ઉદ્ઘાટન સમારોહમાં ભારતીય ધ્વજવાહક પણ બન્યા હતા. આટલી મોટી સિદ્ધિ છતાં તે સમયની હોકી વ્યવસ્થામાં ખેલાડીઓને ક્રિકેટરો જેવી કમાણીની તક મળતી નહોતી. હોકીમાં કેન્દ્રીય કરાર, ખાતરીપૂર્વકનું વાર્ષિક વેતન અને પ્રસારણની આવકમાંથી ખેલાડીઓને નિયમિત હિસ્સો મળવાની વ્યવસ્થા નહોતી. વિદેશ પ્રવાસ દરમિયાન કેટલાક ખેલાડીઓને રોજના માત્ર $20 ભથ્થું મળતું હતું. 

ગુજરાન ચલાવવા સરકારી નોકરીનો સહારો

હોકીમાં સારું પ્રદર્શન કરવા છતાં ખેલાડીઓ માટે આર્થિક સુરક્ષા મોટી સમસ્યા હતી. આ સ્થિતિમાં એર ઇન્ડિયા, ઇન્ડિયન એરલાઇન્સ, ભારત પેટ્રોલિયમ અને રેલવે જેવી સરકારી સંસ્થાઓ ખેલાડીઓને રમતગમતના ક્વોટા હેઠળ નોકરી આપતી હતી. ધનરાજ પિલ્લઈને પણ મહિન્દ્રા એન્ડ મહિન્દ્રાની ટીમ સાથે જોડાયા બાદ સ્થિર આવક મળી અને પછી તેઓ એર ઇન્ડિયા સાથે જોડાયા. ભારતમાં હોકી રમવાથી મળતી આવક મર્યાદિત હોવાથી પિલ્લઈએ ફ્રાન્સ, જર્મની, મલેશિયા અને બાંગ્લાદેશની ક્લબો માટે પણ હોકી રમી. વિદેશી ક્લબોમાંથી મળતા કરાર, ભથ્થાં અને અન્ય લાભ તેમની આવકનો મહત્ત્વનો ભાગ બન્યા. ભારતીય ટીમ માટે રમવાથી તેમને સન્માન મળતું હતું, જ્યારે વિદેશી ક્લબોમાં રમવાથી આર્થિક સ્થિરતા મેળવવામાં મદદ મળી હતી. 

પુરસ્કારો મળ્યા, પણ સંઘર્ષ પૂરો ન થયો

ધનરાજ પિલ્લઈને 1995માં અર્જુન પુરસ્કાર મળ્યો હતો. 1999-2000માં તેમને રાજીવ ગાંધી ખેલ રત્ન પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો. તેઓ આ સન્માન મેળવનારા પ્રથમ હોકી ખેલાડી બન્યા હતા. ત્યાર બાદ તેમને પદ્મશ્રીથી પણ સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.

1998માં એશિયન ગેમ્સનું સુવર્ણપદક જીત્યા બાદ મુંબઈમાં ઘર મેળવવામાં પણ તેમને મદદ મળી હતી. અહેવાલ મુજબ, તે સમયના મહારાષ્ટ્રના રાજકીય નેતા બાળ ઠાકરેએ તેમના માટે સરકારી આવાસની વ્યવસ્થા કરાવવામાં ભૂમિકા ભજવી હતી. જોકે, પિલ્લઈએ પોતાના સાથી ખેલાડીઓ સાથે ખેલાડીઓને મળતા ઓછા ભથ્થાં અને બાકી ચૂકવણી સામે અવાજ ઉઠાવ્યો ત્યારે તેમને ટીમમાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યા હતા. બાદમાં વિરોધ વધતાં તેમની વાપસી થઈ હતી. 

પોતાની હોકી એકેડમી માટે કારતૂસ પણ ભેગાં કર્યાં

રમતમાંથી નિવૃત્તિ બાદ ધનરાજ પિલ્લઈએ ગરીબ પરિવારોનાં બાળકોને હોકીની તાલીમ આપવા માટે મુંબઈમાં પોતાની એકેડમી શરૂ કરી હતી. ત્યાં બાળકોને મફત તાલીમ, સાધનો અને પોષણની સુવિધા આપવાનો પ્રયાસ હતો. પરંતુ પૂરતું ભંડોળ અને મેદાનની સુવિધા મળતી ન હોવાથી એકેડમી ચલાવવી મુશ્કેલ બની.

ખર્ચ કાઢવા માટે પિલ્લઈએ મુંબઈની કંપનીઓમાંથી વપરાયેલા પ્રિન્ટરના ખાલી શાહી કારતૂસ ભેગા કરવાનું શરૂ કર્યું. આ કારતૂસ રિસાઇકલ કરવા માટે મોકલવામાં આવતા અને તેમાંથી મળતી આવકનો ઉપયોગ બાળકોનાં સાધનો, મુસાફરી અને ભોજન પાછળ થતો હતો. જોકે, ભંડોળની અછત અને મેદાનની સમસ્યાને કારણે 2016ની આસપાસ એકેડમી બંધ કરવી પડી હતી. ત્યાર બાદ તેઓ ગુજરાતની હોકી વિકાસ યોજનાઓ સાથે પણ જોડાયા હતા. ગુજરાતની હોકી એકેડમીમાં તેમણે ટેકનિકલ ડિરેક્ટર અને ઉચ્ચ પ્રદર્શનના માર્ગદર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું. 

ક્રિકેટ અને હોકી વચ્ચેની કમાણીનો તફાવત

ધનરાજ પિલ્લઈની કહાની માત્ર એક ખેલાડીના સંઘર્ષની વાત નથી. તે ભારતમાં અલગ-અલગ રમતોને મળતા આર્થિક સહકાર અને તકો વચ્ચેનો તફાવત પણ દર્શાવે છે. ક્રિકેટમાં પ્રસારણ અધિકારો, પ્રાયોજકો અને લીગના કારણે ખેલાડીઓ માટે કમાણીની મોટી તકો ઊભી થઈ, જ્યારે હોકીના ખેલાડીઓએ લાંબા સમય સુધી નોકરી, વિદેશી ક્લબોના કરાર અને મર્યાદિત ભથ્થાં પર આધાર રાખવો પડ્યો.

પિલ્લઈની કુલ સંપત્તિ અંગે કેટલાક અહેવાલો મુજબ ₹15-16 કરોડના અંદાજ જોવા મળે છે, પરંતુ તેની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ થઈ નથી. તેથી આ રકમને પ્રમાણિત સંપત્તિ તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. ધનરાજ પિલ્લઈએ તૂટેલી હોકી સ્ટિકથી શરૂઆત કરીને ભારત માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસાધારણ સિદ્ધિઓ મેળવી. તેમ છતાં, તેમની સફર બતાવે છે કે પ્રતિભા અને મહેનતની સાથે ખેલાડીઓને યોગ્ય વેતન, તાલીમની સુવિધા અને લાંબા ગાળાની આર્થિક સુરક્ષા મળવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.

ધનરાજ પિલ્લઈની કહાનીમાંથી ઊભા થતા સવાલ

1. શું દેશ માટે મેડલ અને જીત લાવનારા દરેક ખેલાડીને યોગ્ય આર્થિક સુરક્ષા મળવી જોઈએ?

2. શું ક્રિકેટ સિવાયની રમતોમાં પણ પ્રાયોજકો અને યુવા ખેલાડીઓ માટે વધુ તકો ઊભી થઈ શકે?

3. શું પ્રતિભાશાળી બાળકોને માત્ર પૈસાના અભાવે રમત છોડવી ન પડે એવી વ્યવસ્થા બનાવી શકાય?

આ પણ વાંચો: IWF 2029: અમદાવાદમાં યોજાશે 2029ની વર્લ્ડ વેઈટલિફ્ટિંગ ચેમ્પિયનશિપ, ભારતને પહેલીવાર મળી યજમાની