ભારતમાં ક્રિકેટની લોકપ્રિયતા અને તેની આસપાસના બિઝનેસની ચર્ચા ઘણી થાય છે. પરંતુ હવે રમતગમતની બીજી દુનિયામાં પણ મોટું વ્યાપારી બજાર ઊભું થઈ રહ્યું છે. મેરેથોન, ટ્રાયથ્લોન, ટ્રેઇલ રનિંગ અને ફિટનેસ રેસ જેવી સ્પર્ધાઓમાં ભાગ લેનારા લોકોની સંખ્યા વધી રહી છે. આ બદલાવને ઓળખીને વૈશ્વિક સ્પોર્ટ્સ બ્રાન્ડ્સ ભારતમાં પોતાનું નેટવર્ક વિસ્તારી રહી છે.
આ ક્ષેત્રમાં યોસ્કા નામની બેંગલુરુ સ્થિત કંપની મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી રહી છે. કંપનીના સ્થાપક અને CEO દીપક રાજે ભારતમાં IRONMAN અને HYROX જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓ લાવવામાં ભાગ ભજવ્યો છે. હવે UTMB વર્લ્ડ સિરીઝ સાથેની ભાગીદારી દ્વારા ટ્રેઇલ રનિંગને પણ ભારતમાં મોટા સ્તરે લઈ જવાની તૈયારી છે. આ ત્રણેય બ્રાન્ડ્સની સ્પર્ધાઓ અલગ છે, પરંતુ તેમની પાછળનો બિઝનેસ મોડલ એક જ દિશામાં આગળ વધી રહ્યો છે: લોકો પોતાના પૈસા ખર્ચીને રમતમાં ભાગ લે, તેની તૈયારી માટે તાલીમ લે, સ્પર્ધા જોવા માટે પરિવાર અને મિત્રો આવે અને આ સમગ્ર પ્રવૃત્તિ સાથે કંપનીઓ, હોટેલ, પ્રવાસન વિભાગ તથા સ્પોન્સર્સ જોડાય.
HYROX: જિમમાં કસરત કરતા લોકોને મળી સ્પર્ધાની તક
HYROX એક ઇન્ડોર ફિટનેસ સ્પર્ધા છે. તેમાં આઠ વખત એક કિલોમીટરની દોડ અને તેની વચ્ચે આઠ અલગ-અલગ કસરતો કરવી પડે છે. તેમાં સ્લેડ પુશ, સ્લેડ પુલ, રોઇંગ, બર્પી બ્રોડ જમ્પ, વેઇટ કેરી અને વોલ બોલ જેવી કસરતોનો સમાવેશ થાય છે. આ સ્પર્ધાની ખાસિયત એ છે કે દુનિયાના અલગ-અલગ શહેરોમાં તેનો ફોર્મેટ લગભગ એકસરખો રહે છે. એટલે મુંબઈમાં ભાગ લેનાર ખેલાડીનો સમય લંડન કે બર્લિનમાં ભાગ લેનાર ખેલાડીના સમય સાથે સરખાવી શકાય છે. આથી ખેલાડીઓને પોતાનું પ્રદર્શન સુધારવાનું સ્પષ્ટ લક્ષ્ય મળે છે.
ભારતમાં HYROXની શરૂઆત 2025માં મુંબઈથી થઈ હતી. પ્રથમ સ્પર્ધામાં લગભગ 1,650 લોકોએ ભાગ લીધો હતો. ત્યારબાદ બીજી મુંબઈ સ્પર્ધામાં 3,350, બેંગલુરુમાં 8,200થી વધુ અને દિલ્હીમાં 10,000થી વધુ ખેલાડીઓ જોડાયા હતા. સપ્ટેમ્બર 2026ની એક સ્પર્ધામાં 15,500 ખેલાડીઓએ ભાગ લીધો હતો. તેઓ દેશના 600થી વધુ શહેરો અને નગરોમાંથી આવ્યા હતા. આ સ્પર્ધામાં 16 વર્ષથી વધુ ઉંમરના ખેલાડીઓથી લઈને 70 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો પણ સામેલ હતા. ભારતમાં એક ખેલાડીની એન્ટ્રી ફી આશરે ₹8,000થી ₹9,000 સુધી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. એટલે 15,500 ખેલાડીઓની એન્ટ્રી ફીનો માત્ર ગણિતીય અંદાજ પણ ₹12.4 કરોડથી ₹13.95 કરોડ સુધી પહોંચે છે. આ સમગ્ર રકમ કંપનીનો નફો નથી. તેમાં ઇવેન્ટનું આયોજન, સ્થળ, કર્મચારીઓ, સાધનો, ટેકનિકલ વ્યવસ્થા, ટેક્સ અને અન્ય ખર્ચ સામેલ હોય છે. પરંતુ આ આંકડો બતાવે છે કે માત્ર ટિકિટ વેચાણથી જ કેટલું મોટું બજાર ઊભું થઈ શકે છે.
IRONMAN: અમદાવાદ હવે આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રાયથ્લોનના નકશા પર
IRONMANમાં સ્વિમિંગ, સાયકલિંગ અને દોડ એમ ત્રણ રમતો એક જ સ્પર્ધામાં હોય છે. ભારતમાં તેની શરૂઆત 20 ઓક્ટોબર, 2019ના રોજ ગોવામાં IRONMAN 70.3 સાથે થઈ હતી. શરૂઆતની સ્પર્ધામાં લગભગ 1,000 ખેલાડીઓ જોડાયા હતા. ત્યારબાદ તેની છઠ્ઠી આવૃત્તિમાં ભાગ લેનાર ખેલાડીઓની સંખ્યા 2,000 સુધી પહોંચી હોવાનો યોસ્કાનો દાવો છે. હવે આ સ્પર્ધા ગુજરાત આવી રહી છે. 14 ફેબ્રુઆરી, 2027ના રોજ અમદાવાદમાં પ્રથમ IRONMAN 70.3 Amdavad યોજાશે. તેમાં ખેલાડીઓએ કુલ 70.3 માઇલ એટલે કે લગભગ 113 કિલોમીટરનું અંતર પૂરું કરવાનું રહેશે.
તેમાં ત્રણ પડકાર હશે:
• સ્વિમિંગ: 1.9 કિલોમીટર
• સાયકલિંગ: 90 કિલોમીટર
• દોડ: 21.1 કિલોમીટર
સ્વિમિંગ સાબરમતી નદીમાં અટલ બ્રિજ નજીકથી શરૂ થશે. ત્યારબાદ ખેલાડીઓ શહેરના રસ્તાઓ પર સાયકલિંગ કરશે અને અંતિમ દોડ સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ પર યોજાશે. વ્યક્તિગત સ્પર્ધા ઉપરાંત બે કે ત્રણ લોકોની રિલે ટીમ માટે પણ વિકલ્પ છે. અહીં એક મહત્ત્વની સ્પષ્ટતા જરૂરી છે. અમદાવાદમાં ફેબ્રુઆરી 2027માં યોજાનારી સ્પર્ધા સંપૂર્ણ અંતરની IRONMAN નથી, પરંતુ IRONMAN 70.3 છે. સંપૂર્ણ અંતરની IRONMAN સ્પર્ધા અમદાવાદમાં 2028માં યોજવાની યોજના હોવાનું દીપક રાજે મિન્ટને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં જણાવ્યું છે.
UTMB: હિમાલય અને ઘાટના પહાડોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય દોડ
ત્રીજી મોટી બ્રાન્ડ UTMB વર્લ્ડ સિરીઝ છે. આ વિશ્વની જાણીતી ટ્રેઇલ રનિંગ સ્પર્ધાઓમાંની એક છે. ટ્રેઇલ રનિંગમાં સામાન્ય રસ્તાઓને બદલે પહાડી રસ્તા, જંગલ, કાચા રસ્તા અને કુદરતી ઊંચા-નીચા માર્ગો પર દોડવાનું હોય છે. યોસ્કા અને UTMB વચ્ચેની ભાગીદારી હેઠળ 2027માં ભારતમાં પ્રથમ વર્લ્ડ સિરીઝ રેસ યોજવાનું લક્ષ્ય છે. જોકે, આ રેસનું સ્થળ હજુ નક્કી થયું નથી. હિમાલયની તળેટી, પશ્ચિમ ઘાટ, પૂર્વ ઘાટ અને પૂર્વોત્તર ભારતનાં સ્થળો વિચારણા હેઠળ છે.
આ યોજનાનો સૌથી રસપ્રદ આંકડો એ છે કે UTMBના ડેટાબેઝમાં 16,600થી વધુ ભારતીય દોડવીરો નોંધાયેલા છે. તેમાં લગભગ 5,000 પાસે માન્ય UTMB ઇન્ડેક્સ છે. છેલ્લા બે વર્ષમાં UTMB વર્લ્ડ સિરીઝની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓમાં ભારતીયોની ભાગીદારી બમણાથી વધુ થઈ છે. ભારતીય ખેલાડીઓ અત્યાર સુધી આવી સ્પર્ધાઓ માટે મલેશિયા, થાઇલેન્ડ કે યુરોપ જેવા દેશોમાં જતા હતા. ભારતમાં જ રેસ યોજાશે તો વિમાન પ્રવાસ, વિઝા અને હોટેલનો ખર્ચ ઘટી શકે છે. યોસ્કા શરૂઆતમાં લગભગ 1,000 દોડવીરોની સ્પર્ધા યોજવા અને ભવિષ્યમાં તેને 2,000થી 3,000 ખેલાડીઓ સુધી લઈ જવાની ક્ષમતા ધરાવતું સ્થળ પસંદ કરવા માગે છે.

યોસ્કાની કમાણી ક્યાંથી થશે?
આ સમગ્ર રમતગમતના બિઝનેસમાં સૌથી મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે કંપનીઓ પૈસા કેવી રીતે કમાય છે? HYROXના ઉદાહરણમાં આવકનાં ચાર મુખ્ય માધ્યમ છે.
ટિકિટ અને એન્ટ્રી ફી: ખેલાડીઓ સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા માટે ફી ચૂકવે છે. આ આવકનો મુખ્ય આધાર છે.
સ્પોન્સરશિપ: સ્પોર્ટ્સ ન્યુટ્રિશન, પાણી, વસ્ત્રો, શૂઝ, વીમા અને અન્ય બ્રાન્ડ્સ આવી સ્પર્ધાઓ સાથે જોડાય છે. HYROXની ટાઇટલ સ્પોન્સરશિપ કેટલીક શ્રેણીઓમાં કરોડો રૂપિયા સુધી પહોંચી શકે છે.
મર્ચેન્ડાઇઝ: સ્પર્ધા સાથે જોડાયેલા ટી-શર્ટ, શૂઝ અને અન્ય સામાનનું વેચાણ થાય છે. પ્યૂમા જેવી બ્રાન્ડ્સે HYROX માટે અલગ ઉત્પાદનો પણ રજૂ કર્યા છે.
જિમ નેટવર્ક: યોસ્કા જિમ અને ફિટનેસ સેન્ટરોને HYROX તાલીમ માટે જોડે છે. આવા જિમ માટે વાર્ષિક જોડાણ ફી આશરે ₹60,000 છે. આથી કંપનીને સ્પર્ધાના દિવસ સિવાય પણ આવકનું માધ્યમ મળે છે.
સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે HYROXની સ્પર્ધા એક દિવસની હોય છે, પરંતુ તેની તૈયારી મહિનાઓ ચાલે છે. ખેલાડીઓ જિમમાં તાલીમ લે છે, સાધનો ખરીદે છે, કોચની મદદ લે છે અને મિત્રો સાથે પ્રેક્ટિસ કરે છે. એટલે એક સ્પર્ધા આસપાસ આખું ફિટનેસ ઇકોસિસ્ટમ ઊભું થાય છે.
ગુજરાતને શું ફાયદો થઈ શકે?
ગુજરાત માટે આ વિસ્તરણ માત્ર ખેલાડીઓની સ્પર્ધા પૂરતું નથી. નવેમ્બર 2026માં ગાંધીનગરના હેલિપેડ એક્ઝિબિશન સેન્ટરમાં 26થી 28 નવેમ્બર દરમિયાન પ્રથમ HYROX ગુજરાત યોજાવાની છે. ત્યારબાદ ફેબ્રુઆરી 2027માં અમદાવાદમાં IRONMAN 70.3 યોજાશે. આવી સ્પર્ધાઓમાં માત્ર ખેલાડીઓ જ નહીં, પરંતુ તેમના પરિવારજનો, કોચ, સપોર્ટ ટીમ, આયોજકો અને દર્શકો પણ શહેરમાં આવે છે. તેઓ હોટેલમાં રહે છે, રેસ્ટોરાંમાં જમતા હોય છે, સ્થાનિક વાહનવ્યવહારનો ઉપયોગ કરે છે અને આસપાસનાં પ્રવાસન સ્થળોની મુલાકાત લઈ શકે છે.
આથી હોટેલ, રેસ્ટોરાં, પરિવહન, રમતગમતનાં સાધનો, ફિટનેસ સેન્ટર અને સ્થાનિક પ્રવાસન વ્યવસાયને ફાયદો થવાની શક્યતા છે. ગુજરાત ટૂરિઝમ માટે પણ આવી સ્પર્ધાઓ રાજ્યની ઓળખને રમતગમત અને પ્રવાસન સાથે જોડવાની તક બની શકે છે.
અમદાવાદ 2030ની કોમનવેલ્થ ગેમ્સનું યજમાન બનવાનું છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓના આયોજનનો અનુભવ, રસ્તાઓ અને જાહેર સ્થળોનું સંચાલન, સુરક્ષા, તબીબી વ્યવસ્થા તથા પ્રવાસીઓની સુવિધા જેવી બાબતોનું મહત્ત્વ વધી જાય છે.
સૌથી મોટો પડકાર: શું આ મોંઘી રમતો સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચશે?
આ ક્ષેત્રમાં વૃદ્ધિની સાથે એક મોટો પ્રશ્ન પણ છે. HYROXની એન્ટ્રી ફી આશરે ₹8,000થી ₹9,000 છે. IRONMAN માટે સ્વિમિંગ, સાયકલિંગ અને દોડની લાંબી તાલીમ, સાયકલ, સાધનો, કોચિંગ અને પ્રવાસનો ખર્ચ પણ થાય છે. UTMB જેવી પહાડી દોડ માટે ખાસ તાલીમ અને સુરક્ષાની તૈયારી જરૂરી છે. એટલે હાલમાં આ સ્પર્ધાઓમાં મધ્યમ અને ઊંચી આવક ધરાવતા લોકોની ભાગીદારી વધુ રહેવાની શક્યતા છે. જો કંપનીઓએ આ બજારને લાંબા ગાળે મોટું બનાવવું હોય તો યુવાનો, નાના શહેરોના ખેલાડીઓ અને નવા ભાગ લેનાર લોકો માટે તાલીમ, ઓછી કિંમતના વિકલ્પો અને સ્થાનિક સ્પર્ધાઓ ઊભી કરવી પડશે.
બીજો પડકાર આયોજનનો છે. ટ્રાયથ્લોન માટે નદીની ગુણવત્તા, ટ્રાફિક વ્યવસ્થા, રસ્તા બંધ કરવાની મંજૂરી, તબીબી સહાય અને સુરક્ષા અત્યંત મહત્ત્વની છે. પહાડી દોડ માટે પર્યાવરણનું રક્ષણ, સ્થાનિક સમુદાયની ભાગીદારી અને યોગ્ય માળખાકીય સુવિધાઓ જરૂરી છે.
આખરે, આ માત્ર ત્રણ સ્પોર્ટ્સ બ્રાન્ડ્સની ભારતમાં એન્ટ્રીની વાત નથી. આ એક એવા બજારની શરૂઆત છે જ્યાં લોકો રમત રમવા માટે પૈસા ખર્ચે છે, કંપનીઓ તેમની તાલીમ અને ભાગીદારીમાંથી આવક મેળવે છે અને શહેરો સ્પોર્ટ્સ ટૂરિઝમ દ્વારા નવા વ્યવસાયની તકો ઊભી કરે છે. ગુજરાતમાં HYROX અને IRONMANના આયોજનથી આ બદલાવની અસર હવે સ્થાનિક સ્તરે પણ જોવા મળશે. પરંતુ આ બજાર કેટલું મોટું બને છે તે માત્ર ઇવેન્ટની ભીડ નહીં, પણ તેની સતત ભાગીદારી, સ્થાનિક ખેલાડીઓની પહોંચ અને લાંબા ગાળાના આર્થિક લાભ પર નિર્ભર રહેશે.




