ભારતીય હોકી જગત માટે દુઃખદ સમાચાર સામે આવ્યા છે. 2002 કોમનવેલ્થ ગેમ્સમાં ભારતીય મહિલા હોકી ટીમને ગોલ્ડ મેડલ અપાવનાર પૂર્વ મુખ્ય કોચ ગુરદિયાલ સિંહ ભંગુનું 86 વર્ષની વયે નિધન થયું છે. તેમણે કેનેડાના સરી શહેરમાં અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા. હોકી ઇન્ડિયાએ પણ તેમના નિધન પર શોક વ્યક્ત કરીને ભારતીય હોકીમાં તેમના યોગદાનને યાદ કર્યું છે.
ઇંગ્લેન્ડને હરાવી ભારતે રચ્યો હતો ઇતિહાસ
ગુરદિયાલ સિંહ ભંગુનું નામ ભારતીય મહિલા હોકીના સૌથી યાદગાર પ્રકરણ સાથે જોડાયેલું છે. 2002માં ઇંગ્લેન્ડના માન્ચેસ્ટરમાં યોજાયેલી કોમનવેલ્થ ગેમ્સની ફાઇનલમાં ભારતનો મુકાબલો યજમાન ઇંગ્લેન્ડ સામે હતો. રોમાંચક મેચમાં બંને ટીમો વચ્ચે જોરદાર ટક્કર જોવા મળી હતી. નિર્ધારિત સમય બાદ સ્કોર 2-2થી બરાબર રહ્યો હતો. ત્યારબાદ વધારાના સમયમાં ભારતીય ખેલાડી મમતા ખરબે ગોલ કરીને ભારતને 3-2થી જીત અપાવી હતી. આ જીત સાથે ભારતીય મહિલા હોકી ટીમે કોમનવેલ્થ ગેમ્સમાં પોતાનો પ્રથમ ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો હતો. આ ઐતિહાસિક સફળતા પાછળ મુખ્ય કોચ તરીકે ભંગુની રણનીતિ અને માર્ગદર્શનની મહત્વની ભૂમિકા હતી.
એક સૂચનથી બદલાઈ ગઈ હતી ફાઇનલની બાજી
આ ફાઇનલમાં ભંગુની રમતની સમજ અને નિયમોનું જ્ઞાન નિર્ણાયક સાબિત થયું હતું. તેમણે ખેલાડીઓને સમજાવ્યું હતું કે જો પેનલ્ટી કોર્નરની પ્રક્રિયા ચાલુ હોય તો મેચનો અંતિમ હૂટર વાગી જાય તો પણ રમત પૂરી થતી નથી. ખેલાડીઓએ હૂટર વાગ્યા પછી પણ હુમલો ચાલુ રાખવાનો હતો. વધારાના સમયમાં ભારતને પેનલ્ટી કોર્નર મળ્યો ત્યારે હૂટર વાગી ગયો હતો. ઇંગ્લેન્ડના ખેલાડીઓએ રમત પૂરી થઈ હોવાનું માનીને ધ્યાન હટાવ્યું, પરંતુ ભારતીય ખેલાડીઓએ હુમલો ચાલુ રાખ્યો. મમતા ખરબે રિબાઉન્ડ પર ગોલ કર્યો હતો. શરૂઆતમાં આ ગોલને માન્યતા આપવામાં આવી નહોતી, પરંતુ બાદમાં અધિકારીઓએ નિર્ણય બદલીને ગોલ માન્ય રાખ્યો હતો. આ જ ગોલ ભારતની ઐતિહાસિક જીતનું કારણ બન્યો હતો.
‘ચક દે ઈન્ડિયા’ની કહાની સાથે જોડાયેલું નામ
ભારતીય મહિલા ટીમની આ જીતે 2007માં આવેલી શાહરુખ ખાનની ફિલ્મ ‘ચક દે ઈન્ડિયા’ની કહાનીને પણ પ્રેરણા આપી હતી. જોકે ફિલ્મમાં શાહરુખ ખાને ભજવેલું કોચ કબીર ખાનનું પાત્ર પૂર્વ ભારતીય ગોલકીપર મીર રંજન નેગીથી પ્રેરિત હતું. નેગી 2002ની કોમનવેલ્થ ગેમ્સમાં ભારતીય મહિલા ટીમના ગોલકીપિંગ કોચ હતા, જ્યારે ગુરદિયાલ સિંહ ભંગુ ટીમના મુખ્ય કોચ હતા. ફિલ્મની લોકપ્રિયતાને કારણે ઘણીવાર આ ઐતિહાસિક જીતની ચર્ચામાં ભંગુના યોગદાન પર પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નહોતું.
નાઇજીરિયાની ટીમને પણ વર્લ્ડ કપ સુધી પહોંચાડી
ભંગુનો કોચિંગ અનુભવ માત્ર ભારતીય ટીમ પૂરતો સીમિત નહોતો. 1972થી 1976 દરમિયાન તેઓ નાઇજીરિયાની મહિલા હોકી ટીમના મુખ્ય કોચ રહ્યા હતા. તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ નાઇજીરિયાની ટીમે 1976ના મહિલા હોકી વર્લ્ડ કપમાં પ્રથમવાર સ્થાન મેળવ્યું હતું. 1998માં તેમને ભારતીય મહિલા હોકી ટીમના મુખ્ય કોચ બનાવવામાં આવ્યા હતા. તે સમયે વર્લ્ડ કપમાં ભારત 12મા સ્થાને રહ્યું હતું. ભંગુના માર્ગદર્શન હેઠળ ટીમે તે જ વર્ષે બેંગકોક એશિયન ગેમ્સમાં સિલ્વર મેડલ જીત્યો હતો. ત્યારબાદ 2002માં કોમનવેલ્થ ગેમ્સમાં ગોલ્ડ મેડલ જીતીને ભારતીય મહિલા હોકીએ નવી ઓળખ બનાવી હતી.
તેમનો જન્મ 3 ઓક્ટોબર 1941ના રોજ લાયલપુરમાં થયો હતો, જે હાલ પાકિસ્તાનના ફૈસલાબાદ તરીકે ઓળખાય છે. તેઓ અંબાલામાં મોટા થયા હતા અને યુનિવર્સિટી સ્તરે હોકી રમ્યા હતા. ત્યારબાદ પટિયાલાની નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સ્પોર્ટ્સમાં તાલીમ લીધી હતી, જ્યાં તેમને હોકીના મહાન ખેલાડી ધ્યાનચંદ પાસેથી શીખવાની તક મળી હતી.
ભારતીય હોકીમાં તેમના યોગદાન બદલ વર્ષ 2000માં તેમને દ્રોણાચાર્ય પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. તેઓ આ સન્માન મેળવનારા પ્રથમ હોકી કોચ બન્યા હતા. તેમના નિધનથી ભારતીય હોકીએ એક એવા કોચ ગુમાવ્યા છે, જેમની રણનીતિએ દેશને મહિલા હોકીમાં યાદગાર સફળતા અપાવી હતી.
આ પણ વાંચો: Indian Sports: ખેલ પ્રેમીઓ માટે મોટી ખુશખબર: ક્રિકેટથી ચેસ સુધી નવેમ્બરમાં રમતગમતનો મહાકુંભ!
