મહાભારતના શાંતિપર્વમાં પિતામહ ભીષ્મ યુધિષ્ઠિરને જીવનનાં અનેક પાસાંઓ પર અમૂલ્ય ઉપદેશ આપે છે, જેમાં સમયનું સંચાલન એટલે કે ટાઇમ મેનેજમેન્ટ એક અગત્યનો વિષય છે.
ભીષ્મ કહે છે કે સમય એ જીવનની સૌથી મૂલ્યવાન સંપત્તિ છે, જે એકવાર ગયા પછી ક્યારેય પાછું આવતું નથી. જે વ્યક્તિ સમયની કિંમતને સમજીને તેનો ઉપયોગ કરે છે, તે જીવનમાં સફળતાનાં શિખરોને સ્પર્શે છે, જ્યારે જે સમયને નજરઅંદાજ કરે છે, તે હંમેશાં પસ્તાવાના ઊંડા ખાડામાં ડૂબી જાય છે. શાંતિપર્વમાં ભીષ્મ સમયના સંચાલનને એક એવી કળા તરીકે રજૂ કરે છે, જેના વિના માણસની બધી શક્તિઓ અને પ્રતિભાઓ નકામી બની જાય છે. આજના ઝડપી યુગમાં જ્યાં દરેક ક્ષણે નવી તકો અને પડકારો ઊભા થાય છે, ભીષ્મના આ ઉપદેશો ખાસ કરીને પ્રસ્તુત છે.
ભીષ્મ સમયની તુલના એક નદી સાથે કરે છે, જે સતત વહે છે અને જેનો પ્રવાહ કોઈ માટે રોકાતો નથી. તેઓ કહે છે કે જેમ નદીનું પાણી હાથમાં ઝીલવું મુશ્કેલ છે, તેમ સમય પણ હાથમાંથી સરકી જાય છે. જે વ્યક્તિ સમયના આ પ્રવાહને સમજીને પોતાનાં કાર્યોને તેની સાથે સંપાદિત કરે છે, તે જીવનના યુદ્ધમાં વિજયી બને છે. શાંતિપર્વમાં ભીષ્મ એક ઉદાહરણ આપે છે કે જેમ ખેતરમાં બીજ વાવવાનો સમય ચૂકી જનાર ખેડૂતને લણણીની ઋતુમાં કશું મળતું નથી, તેમ જે માણસ સમયસર પોતાનાં કાર્યો નથી કરતો, તેને જીવનમાં કશું પ્રાપ્ત થતું નથી. આ ઉપદેશ આજના સંદર્ભમાં પણ સાચો છે, જ્યાં ઘણા લોકો વિલંબ કરવાની આદતને કારણે પોતાની તકો ગુમાવી બેસે છે.
ભીષ્મ આગળ કહે છે કે સમયનું સંચાલન એટલે માત્ર કાર્યોને પૂર્ણ કરવું નથી, પરંતુ દરેક કાર્યને તેની પ્રાથમિકતા અનુસાર ગોઠવવું. તેઓ યુધિષ્ઠિરને સમજાવે છે કે જે વ્યક્તિ પોતાના દિવસની શરૂઆતમાં જ મહત્ત્વનાં કાર્યોની યાદી બનાવે છે અને તેને અનુસરે છે, તે હંમેશાં સફળ થાય છે. આજની ભાષામાં આને આપણે `પ્રાયોરિટાઇઝેશન' કહી શકીએ. ભીષ્મના મતે જે લોકો નાનાં-નાનાં કામોમાં અટવાઈ જાય છે અને મહત્ત્વનાં કાર્યોની ઉપેક્ષા કરે છે, તેઓ જીવનમાં ક્યારેય મોટું સ્થાન હાંસલ કરી શકતા નથી. આજના વ્યસ્ત જીવનમાં જ્યાં સોશિયલ મીડિયા, ફોન અને અન્ય વિચલનો સમય ચોરી લે છે, ભીષ્મનો આ ઉપદેશ એક માર્ગદર્શક પ્રકાશ બની રહે છે.
શાંતિપર્વમાં ભીષ્મ સમયના સંચાલનની સાથે મનના સંચાલન પર પણ ભાર મૂકે છે. તેઓ કહે છે કે જે વ્યક્તિનું મન શાંત અને કેન્દ્રિત હોય છે, તે જ સમયનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરી શકે છે. જો મન અશાંત હોય, વિચારો વેરવિખેર હોય, તો સમય હાથમાંથી નીકળી જાય છે અને કાર્યો અધૂરાં રહી જાય છે. ભીષ્મ યુધિષ્ઠિરને ધ્યાન અને આત્મચિંતનની સલાહ આપે છે, જેથી મન એકાગ્ર રહે અને સમયની દરેક ક્ષણ સફળ બને. આજના સમયમાં જ્યાં તણાવ અને વ્યસ્તતા સામાન્ય બની ગયાં છે, ધ્યાન અને માઇન્ડફુલનેસની આ પદ્ધતિ ખૂબ ઉપયોગી છે. ભીષ્મના આ શબ્દો એ બતાવે છે કે સમયનું સંચાલન એ માત્ર બાહ્ય ગોઠવણનો વિષય નથી, પરંતુ આંતરિક શિસ્તનો પણ વિષય છે.
ભીષ્મ આગળ એક મહત્ત્વની વાત કહે છે કે સમયનો દુરુપયોગ કરનાર વ્યક્તિ માત્ર પોતાનું જ નુકસાન નથી કરતો, પરંતુ પોતાની આસપાસના લોકોનું પણ નુકસાન કરે છે. શાંતિપર્વમાં તેઓ એક રાજાનું ઉદાહરણ આપે છે, જે સમયસર નિર્ણયો ન લેવાને કારણે પોતાની પ્રજાને આફતમાં મૂકે છે. આજના સંદર્ભમાં એક લીડર, મેનેજર કે કુટુંબનો વડીલ જો સમયનું સંચાલન ન કરી શકે, તો તેને આધીન લોકોને પણ તેની કિંમત ચૂકવવી પડે છે. ભીષ્મના આ શબ્દો એક જવાબદારીની યાદ અપાવે છે કે સમયનું સંચાલન એ વ્યક્તિગત સફળતા ઉપરાંત સામૂહિક કલ્યાણ સાથે પણ જોડાયેલું છે.
આજના યુગમાં જ્યાં ટેક્નોલોજીએ જીવનને ઝડપી બનાવ્યું છે, ભીષ્મના ઉપદેશોને અમલમાં મૂકવા માટે વ્યવહારુ પગલાં લઈ શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે દિવસની શરૂઆતમાં એક ટુ ડુ લિસ્ટ બનાવવી, મહત્ત્વનાં કાર્યોને પ્રાથમિકતા આપવી અને વિચલનો જેવાં કે વધુ પડતો ફોનનો ઉપયોગ ટાળવો. ભીષ્મના શબ્દોમાં જે વ્યક્તિ સમયની ગતિ સાથે ચાલે છે, તે જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં આગળ વધે છે. તેઓ યુધિષ્ઠિરને એ પણ કહે છે કે સમયનો ઉપયોગ કરવો એટલે દરેક ક્ષણને અર્થપૂર્ણ બનાવવી. આજે આપણે આને જીવનની ગુણવત્તા સાથે જોડી શકીએ, જ્યાં સમયનો સદુપયોગ માત્ર કાર્યો પૂર્ણ કરવા માટે જ નહીં, પરંતુ આનંદ, આરામ અને સંબંધો માટે પણ થવો જોઈએ. આખરે સંબંધને પણ મેનેજમેન્ટની જરૂર પડે છે. આજના સ્ટ્રેસફુલ સમયમાં તો શરીરને પણ મેનેજમેન્ટની જરૂર પડે છે.
શાંતિપર્વમાં ભીષ્મના આ ઉપદેશો એ બતાવે છે કે ટાઇમ મેનેજમેન્ટ એ માત્ર એક આધુનિક વિભાવના નથી, પરંતુ એક શાશ્વત સત્ય છે, જે જીવનના દરેક યુગમાં પ્રસ્તુત રહે છે. જે વ્યક્તિ સમયની કિંમતને સમજે છે, પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરે છે, મનને શાંત રાખે છે અને દરેક ક્ષણને અર્થપૂર્ણ બનાવે છે, તે જીવનમાં સફળતા અને સંતોષ બંને પ્રાપ્ત કરે છે. ભીષ્મના શબ્દો આજે પણ આપણને પ્રેરણા આપે છે કે સમયની એક પણ ક્ષણ નકામી ન જવા દઈએ, કારણ કે સમય જ જીવન છે.
