તાજેતરની શોધ પહેલાં પ્રાચીન ઇજિપ્ત અને સિંધુ ખીણ લગભગ એક જ સમયે શરૂ થયા હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. જોકે, તાજેતરની શોધોએ બંને સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે એક મોટો તફાવત સ્થાપિત કર્યો છે, જે સૂચવે છે કે સિંધુ ખીણ 3300 બીસીઇ નહીં, પણ 6000 બીસીઇની આસપાસ શરૂ થઈ હતી. આ અગાઉ નોંધાયેલા કરતાં 2500 વર્ષ પહેલાંનું છે, જે તેને માન્ય ગણાય તો પ્રાચીન ઇજિપ્ત કરતાં ઘણું જૂનું બનાવે છે. પ્રાચીન સંસ્કૃતિના વધુ જાણીતા સમયરેખાના સર્જકો દ્વારા આ તાજેતરની શોધનો વિરોધ થઈ શકે છે, પરંતુ તે ચોક્કસ હોઈ શકે છે. જો તેને માન્ય કરવામાં આવે, તો આ શોધ પ્રાચીન ઇતિહાસના પુનર્લેખન તરફ દોરી શકે છે. હાલમાં વધુ સંશોધન હાથ ધરવામાં આવી રહ્યું છે. પ્રારંભિક તારણો સૂચવે છે કે સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ શહેરીકરણના અદ્યતન તબક્કામાં હતી અને નિયમિતપણે તેના પડોશીઓ સાથે વેપાર કરતી હતી.
પડકારો અને ચર્ચાઓ
એક સમયે અહીં એક સમૃદ્ધ સભ્યતા રહેતી હતી. ઘણી પુરાતત્ત્વીય શોધોની જેમ સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ વિશેની આ તાજેતરની શોધને લઈને ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. ચર્ચાનો સૌથી સામાન્ય વિષય ડેટિંગ છે. પુરાતત્ત્વવિદોએ લાંબા સમયથી ચોક્કસ તારીખો મેળવવામાં પડકારોનો સામનો કર્યો છે. આનું કારણ એ છે કે કાર્બન-14 ડેટિંગ જેવી મોટાભાગની ડેટિંગ પદ્ધતિઓ પર્યાવરણીય ફેરફારોને કારણે વિવિધ પરિણામો આપે છે.
સિંધુ ખીણની તાજેતરની માન્યતા વિશ્વ ઇતિહાસની આપણી સમજમાં પરિવર્તન દર્શાવે છે. 1829માં હડપ્પાની શોધ થઈ ત્યાં સુધી આ ખિતાબ ફક્ત પ્રાચીન ઇજિપ્ત અને મેસોપોટેમિયામાં જ હતો. ભારતીય સભ્યતા લગભગ 1250 બીસીઇમાં શરૂ થઈ હોવાનું માનવામાં આવતું હતું, પરંતુ 1829ની શોધે સમયરેખાને 1500 વર્ષથી વધુ પાછળ ધકેલી દીધી અને તે પણ આ ભારતીય સભ્યતાનો સચોટ ઇતિહાસ ન હોઈ શકે. તાજેતરની શોધો સૂચવે છે કે તે ઓછામાં ઓછી 8000 વર્ષ જૂની છે (હમણાં કોઈએ દસ હજાર વર્ષ કહ્યું છે).
નિષ્ણાતો હજુ પણ આ પ્રાચીન સભ્યતા વિશે વધુ માહિતી એકત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, જે પ્રારંભિક પ્રાચીન સભ્યતાઓમાં સૌથી વ્યાપક હતી અને તેના શિખર પર પાંચ મિલિયનથી વધુ લોકોની વસ્તી હતી. સંશોધન હજુ પણ ચાલુ હોવાથી આ પ્રાચીન સભ્યતા વિશે વધુ માહિતી સપાટી પર આવશે, જે પ્રક્રિયામાં ઇતિહાસની આપણી સમજણમાં વધારો કરશે.
ભારતીય સંસ્કૃતિ અન્ય કોઈ પણ કરતાં જૂની હોવા છતાં ભારતીય ઈતિહાસને ઈજિપ્તિયન કે ગ્રીક ઈતિહાસને જે પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે તેવું શા માટે આપવામાં આવતું નથી?
1) મુખ્યત્વે કારણ છે સ્વયં ભારતીયો પોતાના ઇતિહાસને વધુ મહત્ત્વ આપતા નથી. ભારતીય ઈતિહાસના સિદ્ધાંતો અથવા ગુણો શું છે તે અંગે આપણા પોતાના મનમાં કોઈ સ્પષ્ટતા નથી, જેનાથી ધાર્મિક, રાજકીય, સામાજિક અને વૈજ્ઞાનિક વિચારોની આટલી મોટી વિવિધતાની સુવિધા ઊભી થઈ અને અમુક અંશે નકારાત્મક ભારત વિરોધી તત્ત્વોને તોડમરોડ કરવાનો લાભ પ્રાપ્ત થયો છે.
2) ભારતીય ઈતિહાસમાં એક પણ તાર્કિક અને એકધારો ખ્યાલ નથી કે જે આજના સાંકડા વિશ્વ દૃષ્ટિકોણમાં તર્ક, વિજ્ઞાન અને માર્કેટિંગ સાઉન્ડ-બાઈટ દ્વારા સમર્થિત હોય, જે એક ક્ષણમાં ઉપભોગ થઈ શકે. દા.ત., મહાન યુદ્ધો કે જે દસ્તાવેજીકૃત છે.
3) ભારતીયો કે જેઓ જીવ્યા અને ઈતિહાસ રચ્યો તેઓ વંશજો માટે તેમના વિચારો/સિદ્ધિઓના દસ્તાવેજીકરણ માટે ચોક્કસ પ્રતિબદ્ધ ન હતા. મૌખિક શિક્ષણની પરંપરાઓ દ્વારા સાચવેલ વિશાળ જ્ઞાન કાં તો ખોવાઈ ગયું છે અથવા ક્ષણિક મૂલ્યોના સમકાલીન સમાજમાં અપ્રસ્તુત બની ગયું છે. જેમ લેખના પ્રારંભમાં જ ભગવદ્ગીતાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. મૌખિક શિક્ષણની પરંપરાએ લેખિત ઇતિહાસની મહત્ત્વતા સ્થાપિત કરી જ નહિ, તેથી જ રામાયણ અને મહાભારત કાળથી જ સભ્યતા અને સંસ્કૃતિ મહત્ત્વ ધરાવતી હોવા છતાં વૈશ્વિક કક્ષાએ ભારતીય કરતાં ઇજિપ્તિયન સંસ્કૃતિને વધુ મહત્ત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.
