ભગવાન ઇન્દ્રના પ્રખ્યાત સારથિનું નામ માતાલી હતું. દેવરાજના સારથિ હોવાને લીધે માતાલીને કોઈ પણ પ્રકારનું દુ:ખ નહોતું, કારણ કે સ્વયં દેવરાજ ઇન્દ્ર તેમના પર કૃપા વરસાવી રહ્યા હતા, પરંતુ તેમ છતાંય માતાલીને એક વાતની મૂંઝવણ હતી. તેમની દીકરી મોટી થઈ રહી હતી અને તેઓ તેમની પુત્રી ગુણકેસીનાં લગ્ન માટે એક વર શોધી રહ્યા હતા. તેમણે ઇન્દ્રલોક, સ્વર્ગલોક અને પાતાળલોકમાં પણ વિવાહ પાત્ર વર શોધ્યા, પણ કોઈ પણ પુરુષ તેમની અપેક્ષાઓ પ્રમાણે ન હતો. આ સમયે પાછળથી ઋષિ નારદજીનો મધુર અવાજ સંભળાયો, `નારાયણ! નારાયણ! જેનાથી માતાલી ખુશ થઈ ગયા. નારદ કે જેમણે ત્રણેય લોકની યાત્રા કરી હતી, તેઓ તરત જ માતાલીને મળ્યા અને તેમને કહ્યું કે તેમની નજરમાં એક એવો વર છે કે જે ગુણકેસી માટે યોગ્ય રહેશે.
નારદજી માતાલી સાથે પાતાળલોકના એક સુંદર બગીચામાં ગયા. ત્યાં નાગરાજના એક આદરણીય રાજા આર્યક તેમની સાદગી અને આદરપૂર્ણ વર્તનથી તેમનું સ્વાગત કરી રહ્યા હતા. આર્યકની આંખોમાં થોડી ઉદાસી દેખાતી હતી, પણ જ્યારે તેણે પોતાના પ્રિય પૌત્ર સુમુખને બોલાવ્યો ત્યારે સુમુખના આગમન સાથે માતાલીના હૃદયમાં આશાનું કિરણ જાગ્યું. સુમુખની નમ્રતા, તેના આદરપૂર્ણ હાવભાવ અને તેનું સૌમ્ય સ્મિત એ જ ગુણો હતા જેના કારણે તે ગુણકેસી માટે એક આદર્શ વર બની શકે તેમ હતો. કોઈ પણ વિલંબ કર્યા વિના માતાલીએ આર્યકને પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે સુમુખનાં લગ્ન તેની પુત્રી સાથે કરવાં જોઈએ.
પણ આર્યકના ચહેરા પર એક ઊંડી ચિંતા દેખાવા લાગી, જેનાથી બધાનાં મન મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગયાં. આર્યકે ધીમેથી સમજાવ્યું કે સુમુખનાં લગ્ન કરાવવામાં એક મોટી અડચણ હતી. સમસ્યા ભગવાન ગરુડની હતી. અગાઉ જ્યારે ગરુડે અમૃત મેળવવા માટે સાપ પર હુમલો કર્યો હતો, ત્યારે નાગલોકના સૌએ શાંતિ જાળવવા માટે દર મહિને ગરુડને એક સાપ ભેટમાં આપવાનું વચન આપ્યું હતું. સુમુખના પિતા ચિરકનું બલિદાન ગયા મહિને આપવામાં આવ્યું હતું અને સુમુખનું બલિદાન પછીના મહિનામાં નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું.
નિરાશ થવાને બદલે માતાલી ઇન્દ્રલોક તરફ આગળ વધ્યા. તે ઇન્દ્રના દરબારમાં ગયા અને પોતાનું હૃદય ઠાલવી દીધું અને વિનંતી કરી કે શું ભગવાન ઇન્દ્ર અને ભગવાન ગણપતિ કે જેમની કૃપાથી તે વર્ષોથી પોતાનાં કર્તવ્યોમાં ખંતથી કાર્યરત હતો, તે સુમુખને અમૃત આપી શકે છે, જેથી તે અમર બની શકે અને ગરુડના હુમલાથી બચી શકે? માતાલીના મિત્ર ઇન્દ્રએ સહમત થઈને કહ્યું, પણ જેમ ઇન્દ્ર અમૃત આપવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા, તેમ દરબારનો મુખ્ય દરવાજો જોરથી ખૂલ્યો અને ગરુડ દેખાયા.
ભગવાન વિષ્ણુનું વાહન ગરુડને પોતાની અપાર શક્તિનો એટલો ગર્વ હતો કે તે કોઈના પણ પડકારને સહન કરી શકતા હતા. તે ગુસ્સે થઈને ઇન્દ્રને કહેવા લાગ્યા, `તમે સુમુખને અમૃત કેમ આપી રહ્યા છો? તમને ખબર છે કે મારું વચન છે કે આવતા મહિને સુમુખ મારો ખોરાક બનશે.' ઇન્દ્રએ નરમાશથી જવાબ આપ્યો કે અમૃત આપવાનો હેતુ સર્પોની કુદરતી ખોરાકની જરૂરિયાત પૂરી કરવાનો હતો કે જેનાથી સુમુખ ગરુડના ક્રોધથી બચી શકે, પણ ગરુડ થોડા વધારે ગુસ્સામાં હોય તેવું લાગી રહ્યું હતું.
પછી તે ક્ષણે જ્યારે બધું અનિશ્ચિતતામાં ડૂબી ગયું હતું, ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુ તેમના દયાળુ સ્વરૂપમાં પ્રગટ થયા અને ગરુડ પર તેમની અનંત કૃપા વરસાવી. વિષ્ણુએ ગરુડના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને કહ્યું, `હે ગરુડ! તું ખૂબ જ બળવાન છે, પણ તારું અભિમાન તને અંધકારમાં દોરી જાય છે. યાદ રાખો, હું જ તમને મારી સાથે લઈ જાઉં છું. આ ફક્ત તમારો કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો પ્રસંગ છે, તમારો ગર્વ દર્શાવવાનો નહીં. ભગવાન વિષ્ણુના આ શબ્દોનો ગરુડ પર ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો. તેની આંખોમાં નમ્રતાની ચમક પાછી ફરી અને પોતાની અતિશય અભિમાની વાતો છોડીને, તેણે ઇન્દ્ર અને ભગવાન ગણપતિ સમક્ષ દિલગીરી વ્યક્ત કરી.
ભગવાન વિષ્ણુના ઉપદેશોનો આદર કરીને ઇન્દ્રએ સુમુખને અમૃત સોંપવાનું નક્કી કર્યું. સુમુખે અમૃત પીધું કે તરત જ તેને અમરત્વનો અનુભવ થયો અને નાગનું વચન પણ પૂરું થયું. આમ, સુમુખના કારણે ફક્ત તેના પરિવાર માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર નાગ સમુદાયને પણ રક્ષણ મળ્યું. ત્યારબાદ માતાલીએ ગુણકેસી અને સુમુખનાં લગ્ન ખુશીથી કરાવ્યાં. ભગવાન વિષ્ણુના અનંત જ્ઞાન અને કૃપાનું સ્મરણ કરતાં આ દિવ્ય લગ્નમાં બધા દેવતાઓ, ઋષિઓ, નાગ અને વિશ્વવાસીઓએ ભાગ લીધો.
એવું કહેવાય છે કે આ વાર્તાનું વર્ણન મહાભારતમાં પણ જોવા મળે છે, જ્યાં આ વાર્તા દ્વારા સંદેશ આપવામાં આવ્યો છે કે `સર્વમ ખલ્વિદમ બ્રહ્મા' ભગવાન વિષ્ણુનો મહિમા સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં ફેલાયેલો છે. જે વ્યક્તિ સત્ય, નમ્રતા અને ભગવાનની કૃપાના માર્ગ પર ચાલે છે તે આખરે મુક્તિ અને સંપૂર્ણ સંતોષ પ્રાપ્ત કરે છે.
