પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે પૃથ્વી પર ધર્મ, જ્ઞાન અને તપસ્યાનો વ્યાપ હતો, ત્યારે એક દિવ્ય નદીની પોતાની એક અનોખી ઓળખ હતી. પ્રાચીન ગ્રંથોમાં `રેવા' તરીકે ઓળખાતી નર્મદા માત્ર પાણીનો પ્રવાહ નથી, પરંતુ હિન્દુ પરંપરામાં તેને દેવી તરીકે પણ પૂજવામાં આવે છે. આ નદી મધ્યપ્રદેશના અમરકંટકથી નીકળે છે અને લગભગ 1300 કિલોમીટરનું અંતર કાપીને ગુજરાતમાં ખંભાતના અખાતમાં ભળી જાય છે. તેની વિશિષ્ટતા માત્ર ભૌગોલિક દૃષ્ટિકોણથી જ નહીં, પણ ધાર્મિક, પુરાતત્ત્વીય અને સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિકોણથી પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
હિન્દુ પુરાણોમાં દેવી નર્મદાનું વર્ણન ખૂબ જ મહિમાવંત રીતે કરવામાં આવ્યું છે. સ્કંદ પુરાણમાં જણાવાયું છે કે રાજા હિરણ્યતેજે ચૌદ હજાર દિવ્ય વર્ષ સુધી કઠોર તપસ્યા કરી હતી. તેમની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાન શિવ પ્રગટ થયા અને રાજા હિરણ્યતેજે શિવજી પાસે વરદાન માંગ્યું કે એવી દિવ્ય નદી પૃથ્વી પર અવતરે, જે આખી પૃથ્વી પર પુણ્ય ફેલાવે. ભગવાન શિવના આશીર્વાદથી નર્મદાજી મગરના આસન પર બેસીને ઉદયાચલ પર્વત પર પ્રગટ થયાં અને પશ્ચિમ તરફ વહેવા લાગ્યાં.
મત્સ્ય પુરાણમાં નર્મદાના મહિમાનું વર્ણન કરતી વખતે કહેવામાં આવ્યું છે કે યમુનાનું પાણી એક અઠવાડિયામાં, સરસ્વતીનું પાણી ત્રણ દિવસમાં, ગંગાનું પાણી એક દિવસે અને નર્મદાનું પાણી દરેક ક્ષણે શુદ્ધ થાય છે. આ ઉલ્લેખ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે નર્મદાના પાણીમાં અજોડ શુદ્ધીકરણ શક્તિ છે કે જે કોઈ પણ સ્થાનને ક્ષણભરમાં શુદ્ધ કરી શકે છે. આ હકીકત નર્મદાના ધાર્મિક મહત્ત્વને દર્શાવે છે અને સમજાવે છે કે શા માટે નર્મદાને સાત પવિત્ર નદીઓમાંની એક માનવામાં આવે છે.
આદિગુરુ શંકરાચાર્યે પણ નર્મદાના મહિમાને ખૂબ જ ઉચ્ચ સ્થાન આપ્યું છે. તેમના `નર્મદાષ્ટક'માં તેમણે માતા નર્મદાને `સર્વતીર્થ નાયકમ' એટલે કે બધાં તીર્થસ્થાનોની મુખ્ય દેવી તરીકે ઓળખાવી છે. આ સ્તુતિમાં નર્મદાને એવી દેવી તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે, જેની પરિક્રમા કરવાથી વ્યક્તિને સંપૂર્ણ પુણ્ય મળે છે. આ ધાર્મિક માન્યતા હજુ પણ પ્રચલિત છે
નર્મદાની વાર્તામાં બીજી એક આશ્ચર્યજનક હકીકત એ છે કે મોટાભાગની ભારતીય નદીઓ પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ વહે છે, પરંતુ નર્મદાનો પ્રવાહ તેનાથી વિપરીત છે. તે પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ વહે છે અને અરબી સમુદ્રમાં ભળી જાય છે, જે તેને એક અનોખી ઓળખ આપે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે નર્મદાનો આ ખાસ પ્રવાહ તેના દિવ્ય સ્વભાવનું પ્રતીક છે, જે એક ક્ષણમાં તમામ પ્રકારનાં પાપો અને અશુદ્ધિઓને ધોઈ નાખે છે. મત્સ્ય પુરાણમાં વર્ણવેલ વાર્તા અનુસાર નર્મદાનું પાણી પોતાનામાં ખૂબ જ પવિત્ર છે અને તેને સ્પર્શ કરવાથી બધાં પાપ ધોવાઈ જાય છે. આ ગુણ નર્મદાને અન્ય નદીઓથી અલગ પાડે છે અને તેને એક અનોખી ધાર્મિક ઓળખ આપે છે. દર વર્ષે માઘ મહિનામાં નર્મદા જયંતી નિમિત્તે લાખો ભક્તો નર્મદાની પૂજા કરવા અને આશીર્વાદ મેળવવા માટે ભેગા થાય છે, જે આ નદીની પવિત્રતાનો પુરાવો છે.
આધ્યાત્મિકતાની સાથે સાથે નર્મદા નદી પુરાતત્ત્વીય દૃષ્ટિએ પણ ખૂબ જ મહત્ત્વ ધરાવે છે. નર્મદા ખીણને વૈજ્ઞાનિકો વિશ્વની સૌથી જૂની ખીણોમાંની એક માને છે. અહીં ડાયનાસોરનાં ઈંડા અને વિશાળ પ્રાણીઓનાં હાડપિંજરના અવશેષો મળી આવ્યા છે, જે આ પ્રદેશની પ્રાચીનતાની સાક્ષી આપે છે. પુરાતત્ત્વ વિભાગના સંશોધનથી સ્પષ્ટ થયું છે કે લાખો વર્ષ જૂના માનવ સભ્યતાના અવશેષો પણ નર્મદા ખીણમાં મળી આવ્યા છે. ડૉ. શશિકાંત ભટ્ટના પુસ્તક `નર્મદા ખીણ: સંસ્કૃતિ અને સભ્યતા'માં વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે અહીં 5 થી 6 લાખ વર્ષ જૂના માનવ ખોપરીના અવશેષો મળી આવ્યા છે, જે આ પ્રદેશની પ્રાચીન સભ્યતા પર પ્રકાશ પાડે છે.
દેવી નર્મદાની કથા ભારતીય સાંસ્કૃતિક વારસામાં ઊંડે સુધી મૂળ ધરાવે છે. નદીના કિનારે આવેલાં અસંખ્ય ગામડાંઓ, મંદિરો અને તીર્થસ્થાનો એ વાતનો પુરાવો છે કે નર્મદાની પૂજા અને તેની વાર્તા સદીઓથી પરંપરાનો અભિન્ન ભાગ રહી છે. લોકગીતો, કવિતાઓ અને ચિત્રોમાં નર્મદાના સુંદર પ્રવાહ, તેની દિવ્યતા અને પવિત્રતાનો ઉલ્લેખ છે. આ સાંસ્કૃતિક વારસો ફક્ત સ્થાનિક લોકોના જીવનમાં આનંદ લાવે છે એટલું જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતમાં આધ્યાત્મિક ઉત્થાન અને શુદ્ધીકરણનું પ્રતીક પણ માનવામાં આવે છે. નર્મદા નદીનું સામાજિક મહત્ત્વ પણ ખૂબ જ નોંધપાત્ર છે. નર્મદાની પૂજા અને આરાધના માટે ઘણા પરંપરાગત મેળાઓ, ઉત્સવો અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવે છે. માઘ મહિનામાં ઉજવાતો નર્મદા જયંતીનો તહેવાર ભક્તોમાં ઊંડી ભક્તિ, ઉત્સાહ અને સામાજિક એકતાનો સંદેશ આપે છે. આ નદી નર્મદા કિનારે વસતા સમુદાયોના જીવનમાં એક સાંસ્કૃતિક વારસો તરીકે જીવંત છે. પેઢી દર પેઢી તેમના પરંપરાગત રિવાજો અને જ્ઞાનને સાચવી રાખે છે.
દેવી નર્મદાની કથા માત્ર પ્રાચીન ભારતીય પરંપરાની અમર ગાથા નથી, પરંતુ તે આજે પણ પ્રેરણાનો જીવંત સ્રોત છે. સ્કંદ પુરાણ, મત્સ્ય પુરાણ અને આદિગુરુ શંકરાચાર્ય દ્વારા વર્ણવેલ આ કથા સાબિત કરે છે કે નર્મદાનું અવતરણ એક દૈવી ઘટના હતી, જેણે સમગ્ર પૃથ્વીને પવિત્રતા અને શુદ્ધતા પ્રદાન કરી. નર્મદા નદીનો પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફનો પ્રવાહ અને તેનું અરબી સમુદ્રમાં ભળી જવું પણ તેને ભૌગોલિક રીતે અનોખું બનાવે છે.
