‘શાંતિપર્વ’માં પિતામહ ભીષ્મે જીવનને ઉન્નત કરવાની અનેક રીતોની ચર્ચા કરી છે, પરંતુ જ્યારે વાત સમયના મહત્ત્વની આવે છે, ત્યારે તેઓ બ્રહ્મમુહૂર્તનો ઉલ્લેખ કરવાનું ચૂકતા નથી.
ભીષ્મ કહે છે કે જે માણસ સમયની કિંમત જાણે છે, તે જ જીવનની સાચી સફળતા પામે છે. બ્રહ્મમુહૂર્ત, એટલે રાતનો ચોથો પ્રહર, જે સૂર્યોદય પહેલાંના લગભગ દોઢ કલાકનો સમય છે, તેને તેઓ જીવનનો સુવર્ણ સમય ગણાવે છે. આ સમયે જાગવું, ચિંતન કરવું અને પોતાના કર્મોને શુદ્ધ કરવું એ જીવનને ઉજ્જવળ બનાવવાનો માર્ગ છે. ભીષ્મના મતે, બ્રહ્મમુહૂર્ત એ એવો સમય છે જ્યારે બ્રહ્માંડની શક્તિઓ શાંત અને સાત્ત્વિક હોય છે, અને આ સમયનો ઉપયોગ કરનાર માણસ પોતાના જીવનને નવી દિશા આપી શકે છે.
ભીષ્મ ‘શાંતિપર્વ’માં એક સ્થળે કહે છે કે માણસનું મન, શરીર અને આત્મા જ્યારે એકસાથે જાગૃત હોય, ત્યારે તેની બુદ્ધિ અસાધારણ રીતે તીક્ષ્ણ બને છે. બ્રહ્મમુહૂર્તમાં આ ત્રણેયનું સંધાન થાય છે. આ સમયે વાતાવરણમાં શાંતિ, શુદ્ધતા અને નવી ઊર્જાનો સંચાર હોય છે. આ સમયે જાગીને ધ્યાન, યોગ, પ્રાર્થના કે સ્વાધ્યાય કરવાથી માણસની ચેતના જાગે છે અને તે પોતાના લક્ષ્યોને વધુ સ્પષ્ટતાથી જોઈ શકે છે. ભીષ્મના શબ્દોમાં, ‘જે માણસ બ્રહ્મમુહૂર્તમાં જાગે છે, તે પોતાના કર્મોનું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે અને તેના જીવનના દરેક પાસાંને શુદ્ધ કરી શકે છે.’ આ સમયે થયેલું ચિંતન માણસને તેની ભૂલો, મર્યાદાઓ અને શક્તિઓની સમજ આપે છે, જેનાથી તે પોતાના કર્મોને યોગ્ય દિશામાં લઈ જઈ શકે છે.
પરંતુ આજના ઝડપી જીવનમાં બ્રહ્મમુહૂર્તનો ઉપયોગ કરવો એટલે શું? આજે માણસની ગાડી, જેમ ભીષ્મે કહ્યું, મુંબઈની લોકલ ટ્રેનની જેમ પાંચમા ગિયરમાં દોડે છે. રાત્રે મોડે સૂવું, સવારે ઉશ્કેરાટમાં જાગવું અને દિવસભર દોડધામમાં વ્યસ્ત રહેવું એ આજના માણસની દિનચર્યા બની ગઈ છે. આવામાં બ્રહ્મમુહૂર્તનો વિચાર કોને આવે? ભીષ્મ આ વાતનો જવાબ આપતાં કહે છે કે જે માણસ પોતાના જીવનમાં શાંતિ, સમૃદ્ધિ અને સફળતા ઈચ્છે છે, તેના માટે બ્રહ્મમુહૂર્ત એ એક દિવ્ય ઉપહાર છે. આ સમયે જાગવું એટલે માત્ર શારીરિક રીતે ઉઠવું નહીં, પરંતુ મન અને આત્માને પણ જાગૃત કરવું. આ સમયે થયેલું એકાગ્ર ચિંતન માણસને પોતાના લક્ષ્યો સુધી પહોંચવાનો રસ્તો બતાવે છે.
ભીષ્મ આગળ કહે છે કે બ્રહ્મમુહૂર્તમાં જે માણસ પોતાના કર્મોનું આયોજન કરે છે, તેના દિવસની શરૂઆત એક સ્પષ્ટ દિશા સાથે થાય છે. આ સમયે થયેલું ધ્યાન અને સ્વમૂલ્યાંકન માણસને પોતાની ભૂલો સુધારવાની તક આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ માણસે ગઈકાલે કોઈ નિર્ણયમાં ઉતાવળ કરી હોય, તો બ્રહ્મમુહૂર્તમાં શાંત ચિત્તે તેનું મૂલ્યાંકન કરીને તે નવો રસ્તો શોધી શકે છે. આ સમયે મન શાંત હોવાથી, વ્યક્તિની નિર્ણયક્ષમતા વધે છે અને તેના કર્મોમાં શુદ્ધતા આવે છે. ભીષ્મના શબ્દોમાં, ‘બ્રહ્મમુહૂર્તમાં જાગનાર માણસ પોતાના જીવનનો ચિત્રકાર બને છે, જે પોતાના કર્મોના રંગોથી જીવનનું ચિત્ર ઉજ્જવળ બનાવે છે.’ પરંતુ આજનો માણસ આ સમયનો ઉપયોગ કેમ નથી કરતો? ભીષ્મ આનું કારણ પણ સ્પષ્ટ કરે છે. તેઓ કહે છે કે માણસની સૌથી મોટી ખોડ એ છે કે તે પોતાની જવાબદારીઓથી ભાગે છે. લોકો એવું માને છે કે સારું જીવન જીવવું, મહેનત કરવી કે પોતાના કર્મોને શુદ્ધ કરવું એ બીજાનું કામ છે. આવા લોકો બીજાને સલાહ તો આપે છે, પરંતુ પોતે બ્રહ્મમુહૂર્તનો ઉપયોગ કરવામાં રેઢિયાળ હોય છે. ભીષ્મ કહે છે કે આવી માનસિકતા એટલે જ ઉદ્ભવે છે કે માણસમાં સમતા અને સ્વમૂલ્યાંકનનો અભાવ હોય છે. જે માણસ પોતાની મર્યાદાઓને નથી સ્વીકારતો, તે કદી પોતાના કર્મોને ઉન્નત બનાવી શકતો નથી.
આ માટે ભીષ્મ બ્રહ્મમુહૂર્તમાં સમતા કેળવવાની સલાહ આપે છે. સમતા એટલે શાંત અને સંતુલિત મન, જેમાં અહમનો લેશમાત્ર પણ અભાવ હોય. આવી સ્થિતિમાં માણસ પોતાની ભૂલો, મર્યાદાઓ અને શક્તિઓનું સાચું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે. બ્રહ્મમુહૂર્તમાં થયેલું આ સ્વમૂલ્યાંકન માણસને એ સમજ આપે છે કે તેણે કયા કર્મો કરવા જોઈએ અને કયા ટાળવા જોઈએ. આ સમયે થયેલું ધ્યાન અને ચિંતન માણસને એક નવી દિશા આપે છે, જેનાથી તે પોતાના જીવનને શુદ્ધ, સફળ અને સમૃદ્ધ બનાવી શકે છે. ઈનશોર્ટ, બ્રહ્મમુહૂર્ત એ માત્ર સમય નથી, પરંતુ જીવનને નવો આયામ આપવાની તક છે. ભીષ્મની સલાહ છે કે આ સમયનો ઉપયોગ કરીને માણસે પોતાના કર્મોનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ, સમતા કેળવવી જોઈએ અને પોતાની મર્યાદાઓને સ્વીકારીને તેના પર કામ કરવું જોઈએ. જે માણસ આમ કરે છે, તે પોતાના જીવનને એક નવી ઊંચાઈ આપે છે. નહીં તો, આસપાસના લોકોની જેમ બસ એમ જ કહેતા રહેવું કે, ‘હું તો સીધો અને સફળ માણસ છું!’ પણ સાચી સફળતા તો બ્રહ્મમુહૂર્તનો ઉપયોગ કરીને, પોતાના કર્મોને શુદ્ધ કરવાથી જ મળે છે.
