આપણાં દાળ-શાકના મસાલાઓમાં `ધાણા'નું ઘણું મહત્ત્વ છે. રસોઈમાં સ્વાદ અને સુગંધ લાવવા માટે આપણે તેનો દરરોજ ઉપયોગ કરીએ છીએ. પ્રાચીનકાળથી અત્યાર સુધી આયુર્વેદીય ચિકિત્સકો પણ તેનો ઔષધ તરીકે ઉપયોગ કરતાં આવ્યા છે. આ વખતે આપણા રસોડામાં બિરાજતાં આ ઔષધ દ્રવ્યનો આયુર્વેદની દૃષ્ટિએ પરિચય મેળવીએ.

ગુણકર્મ

ધાણાના છોડ એકથી દોઢ ફૂટ ઊંચા, અનેક પાતળી શાખાઓવાળા અને સુગંધિત હોય છે. લીલા છોડને આપણે ત્યાં `કોથમીર' કે `કોથમરી' અને તેના ફળને `સૂકાં ધાણા' કહે છે. આયુર્વેદ પ્રમાણે ધાણા સ્વાદમાં તૂરા, કડવા, મધુર અને તીખા, ભૂખ લગાડનાર, આહાર પચાવનાર, પચવામાં હળવા, મૂત્ર ઉત્પન્ન કરનાર, ઝાડાને રોકનાર અને ત્રિદોષનાશક છે. ધાણા તરસ, દાહ-બળતરા, ઝાડા-ઊલટી, દમ, હરસ, કૃમિ, તાવ, ઉધરસ વગેરેને મટાડનાર છે. પિત્તના રોગો અને શરીરની ખોટી ગરમીમાં ધાણાનો ઉપયોગ કરવા જેવો છે.

ઉપયોગ

આમવાતના રોગીઓ માટે એક સરળ ઉપચાર આ પ્રમાણે છે. ધાણા, સૂંઠ અને એરંડાનાં મૂળને સરખા વજને લાવી ભેગાં ખાંડી લેવાં. રોજ સવારે એક ગ્લાસ પાણીમાં બે ચમચી આ ભૂકાનો ઉકાળો કરીને પી જવો. નિયમિત પીવાથી અવશ્ય લાભ થશે.
શરીરની આંતરિક ગરમી માટે ધાણા ખૂબ હિતકારી છે. એક કપ પાણીમાં અધકચરા ખાંડેલા ધાણાનો ભૂકો મેળવી આખી રાત પલાળી રાખો. સવારે ગાળીને આ પ્રવાહી પી જવું. અંતર્દાહ અને પિપાસા મટે છે. પેશાબ છૂટથી થાય છે.
અજીર્ણમાં આહાર છોડી દઈ ઉકાળીને ઠંડું કરેલું પાણી પી જવું. સાથે સવાર-સાંજ ધાણા અને સૂંઠનો ઉકાળો પીવાથી જઠરાગ્નિ પ્રદીપ્ત થાય છે અને આમનું પાચન થાય છે.

અનેક તકલીફોમાં મુક્તિ આપે ધાણા