મહારાજની આંખો સતેજ થઇ. ભક્તજનો વચ્ચે સાવ અલગ દેખાઈ આવતી સ્ત્રી પર નજર ઠરી.
પળ બેપળ સ્ત્રીને જોતા રહ્યા અને બાળકની જેમ પારણામાં પોઢી ગયેલી ઓળખના ભીડાઈ ગયેલા ભાગળ જાણે ભડોભડો કરતા ઊઘડી ગયા. પગ તળે ધડાકો થયો અને મહારાજ પહાડ માફક ખળભળી ઊઠે એ પહેલાં જ ના, એ અહીં ક્યાંથી હોય! એવા નકાર સાથે વળતા પગ કરીને ધ્યાન કુટિરમાં બેધ્યાન થઇ ગયા.
જીવમાત્રને ઓગાળી નાખે એવી ગરમી સાથેનો ઉકળાટ તડામાર પ્રસરી રહ્યો હતો. પવન નામે પાંદડું પણ ફરકતું નહોતું. ગાઢ વનરાઇ અકળાઈને એકલી મૂરઝાઈ રહી હતી.
પણ સૌથી વધારે મૂંઝવણ અને અસહ્ય અકળામણ તો મહારાજને થઇ રહી હતી. પોતાના પંડ્ય પરથી કાળોતરો સાપ સરકી જાય કે માથેથી વિનાશકારી વાવાઝોડું વહી જાય તો પણ શરીરનું રૂંવાડું ફરકે નહીં એવા અડીખમ ને ખમતીધર મહારાજ ખરેખર અંદર-બહારથી સાવ હલબલી ગયા હતા, કારણ કે સામે અજગરની જેમ મોં ફાડીને સવાલ ઊભો હતો : એ સ્ત્રી અહીં આશ્રમમાં આવી શું કરવા?
ત્યાં કોઈ ટેલવો અંદર આવીને ઊભો રહ્યો. મહારાજનું વિખેરાઈ ગયેલું મોં જોઈ તેને પૂછવાનું મન થયું: `મા'રાજ કાંય અસુખ જેવું લાગે છે!' પણ એવું કહેવાના બદલે કહ્યું: `કોઈ પરદેશથી આવેલી સ્ત્રી આપનાં દર્શન કરવા માંગે છે!' પછી મહારાજના પ્રતિભાવની પૂર્વે જ કહી દીધું: `આશ્રમમાં તો દર્શન સિવાય બીજું કામ પણ શું હોય?' ત્યાં મહારાજના મોંએથી સરી પડ્યું હોય એવું થયું: `હોય, દર્શન સિવાયનું પણ બીજું ઘણું કામ હોય છે માણસોને.'
અદ્યતન કુટિરમાં સન્નાટા સાથે મૌનનું સામ્રાજ્ય ખડકાઇ ગયું. મહારાજ સમજી ગયા હતા, તેથી કાંઈ કહેવા જાય તે પહેલાં જ દરવાજામાં કોયલના કંઠને શરમાવે એવો ટહુકો પ્રગટ થયો : `એ જયશ્રી ક્રષ્ન, મા'રાજ.' આ વેળા ટેલવો ગાલાવેલો થાતો વારાફરતી બેઉનાં મોં સામે જોતો રહ્યો. સ્ત્રીનું ગૌરવર્ણ મુખારવિંદ નિખરી ઊઠ્યું, પણ મહારાજનું મોં દાંતે ચોંટતી ચીકણી લાપસી જેવું થવા લાગ્યું હતું.
`પધારો, આસન ગ્રહણ કરો!' મહારાજ ભીતરની માયા સંકેલી બાહ્યજગત સાથે જોડાઈને બોલ્યા: `જળરામનો પ્રબંધ કરો.' ટેલવો પાણી લેવા ગયો. તે દરમ્યાન બેઉની નજર એકબીજાની આરપાર ઊતરીને પાછી હતી તેમ સ્થિર થઇ ગઈ. ભૂતકાળના ભંડકિયામાં ભરેલું એવું ઘણું બધું ઉપરતળે થઇ ગયું, પણ જનેતા પોતાના અળવીતરા જણતરને હળવી ટપલી મારી શાંત કરી દે એવું કર્યું. વળી, ભારેખમ મૌન અડિંગો જમાવીને ઊંભું રહ્યું. શું બોલવું ને ક્યાંથી શરૂ કરવું. બેઉ પાસે પ્રશ્નોનાં પડીકાં સામે પડ્યાં હતાં. જેના ઉત્તર મળવાથી કંઈ વળે એવું નહોતું. એક સમય હાથમાંથી સરકી ગયો હતો. હવે તો ભૂતકાળની રાખ સિવાય હાથમાં કંઈ રહ્યું નહોતું. સ્ત્રીએ સમજી, વિચારી લાંબો શ્વાસ ખેંચીને કહ્યું: `એ સ્મશાનમાંથી મડદાં બહાર કાઢવાનો કોઈ અર્થ નથી.' પછી આંખો ઝીણી કરીને બોલી: `મારી મુઠ્ઠીમાં જે શ્વાસ સિલકમાં છે તે અહીં આશ્રમમાં રહીને વ્યતીત કરવા છે.' સ્ત્રીનું કહેવું સાંભળી મહારાજ અવાક થઇ ગયા. જીભ જાણે સિવાઈ ગઈ !
`ખરું સુખ ને શાંતિ આવા આશ્રમ સિવાય ક્યાંય પ્રાપ્ત નથી.' સ્ત્રી ભોળા ભાવે બોલી ગઈ. મહારાજનું મૌન પથ્થરની શિલાઓ જેમ ખળભળ્યું. પછી ધીરગંભીર વાણીમાં ઓચર્યા: `જીવનમાં ઘણી તો આપણે જાતે બાંધી લીધેલી ધારણા ને ભ્રમણાઓ હોય છે. સાથે ઉમેરી દીધું: `ને શાંતિ અંદરથી આવે, તે ક્યાંય શોધવાની ન હોય.' આવું સાંભળી સ્ત્રી અંતરથી હલબલી ગઈ. થયું મહારાજ તો ઘણું બધું જાણી, સમજી બેઠા લાગે છે. પછી થયું, પોતે પણ જિંદગીના અટપટા ને અવનવા અનુભવમાંથી ઘણું શીખી, સમજી ને સુધરી ગઈ છે. એવું દોઢ દાયકાના અંતરાલ બાદ મહારાજ માટે પણ હોયને.
`ધન્ય થઇ મા'રાજ, આપની પવિત્ર વાણીને સન્મુખ સાંભળીને.' સ્ત્રીનું આવું બોલવું સાંભળી મહારાજ ખુદ વિચલિત થઇ ગયા: `આ સ્ત્રી સામે આવી મારી હાંસી તો ઉડાવતી નથીને?'
પણ પછી મહારાજ પોતે ઉપદેશકની ભૂમિકામાં આવી જઇ સામે ચલાવ્યું: `વત્સ! પરદેશથી અહીં સુધી આવવું કેમ પડ્યું તે જણાવશો?' સ્ત્રી ગાજી જાય એમ નહોતી. એવી જ વાણીમાં જવાબ આપ્યો: `આપની નિશ્રામાં રહી પરમ સુખને પામવું છે.' મહારાજના મોંએ આવી ગયું: `સુખ ને દુઃખ એ એક સ્થિતિ છે, નિયતિ નથી.' આધ્યાત્મિકતાના કાંઠે આવીને ઊભેલી વાણીથી પ્રભાવિત થઇ, પવન પણ ચૂપ થઇ ગયો.
આવી જીભાજોડી તો બહુ જૂની થઇ ગઈ હતી. આ હકીકતથી સ્ત્રી કે મહારાજ જરાય અજાણ નહોતાં, પણ ભૂતકાળની ભીંતમાંથી કોઈ ભંગાર ભેગો કરવો નહોતો.
`મા'રાજ!' સ્ત્રી ગદ્ગદિત સ્વરે બોલી: `જિંદગી જોઈ, જાણી ને માણી લીધી છે. ભૌતિક સુખ-સુવિધાને પણ ભરપૂર ભોગવી લીધાં છે.' પછી આંસુ સાથે ઘણું બધું ટપકવા લાગ્યું.
`સુખ ને શાંતિ ક્યાંય શોધવાથી ન મળે.' મહારાજ ધીરગંભીર ભાવે ભારપૂર્વક બોલ્યા: `જ્યાં હો ત્યાંથી અનુભવો.' સ્ત્રીની આંખો ઊઘડી ત્યારે કુટિર ખાલી હતી.