જીટોલ્સ્ટોયની આત્મકથા : `કબૂલાત'
પ્રકરણ - 25
વનનો કોઈ ઝાઝો મતલબ ન હોવા છતાં આપણે શા માટે પીડાદાયક જીવનને વળગી રહીએ છીએ? આ સવાલનો તાર્કિક જવાબ મેળવવાની કોશિશ કરતાં કરતાં રશિયન લેખક ટોલ્સ્ટોયને એક તબક્કે એવું સમજાયું કે સામાન્ય માનવીની શ્રદ્ધામાં આ સવાલનો જવાબ હોઈ શકે. ટોલ્સ્ટોયે જોયું ગરીબ વર્ગની જે કાલીઘેલી શ્રદ્ધા હતી તે એમના જીવન સાથે એટલી હદે વણાયેલી હતી કે એના વિનાનું એમનું જીવન કલ્પી પણ ન શકાય. તેઓ એમની ધબકતી શ્રદ્ધામાંથી જીવવાનો અર્થ અને બળ મેળવતા હતા. આ જોઈને ટોલ્સ્ટોયે ગરીબ-અભણ-પછાત વર્ગના લોકોના જીવનનો અને એમના ધર્મશિક્ષણનો અભ્યાસ આદર્યો.
આગળની વાત એમના શબ્દોમાં...
મેં જોયું કે એમની (સામાન્ય મહેનતકશ લોકોની) શ્રદ્ધા સાચી હતી. શ્રદ્ધા વિના એમનું જીવન શક્ય નહોતું, જ્યારે અમારા સંપન્ન વર્ગના લોકો શ્રદ્ધા વિના પણ જીવનનું ગાડું ગબડાવી શકતા હતા. અમારા લોકોમાં હજારે એક જણ સાચો શ્રદ્ધાળુ હતો, જ્યારે મહેનતકશોમાં હજારે એક એવો શોધવો મુશ્કેલ હતો જે શ્રદ્ધાળુ ન હોય. અમારા વર્ગના લોકો આળસ, આનંદપ્રમોદ અને અસંતોષથી ભરેલું જીવન જીવી રહ્યા હતા, જ્યારે પેલા લોકોને આકરી મજૂરી કરવા છતાં જીવન સામે ઝાઝી ફરિયાદો નહોતી. અમારા વર્ગના લોકો કઠણાઈઓ, પીડાઓ વગેરેને ઝટ સ્વીકારી શકતા નહોતા અને એનાથી દુઃખી દુઃખી થઈ જતા હતા, જ્યારે પેલા લોકો કોઈ ઝાઝા સવાલો કે ફરિયાદો વિના જાતજાતની આધિ-વ્યાધિ-ઉપાધિઓને એમ કહીને વેઠી લેતા હતા કે એ તો આમ જ થવાનું હતું, પ્રભુને ગમ્યું તે ખરું, પ્રભુને જે ગમે તે સારું જ હોય.
જેમ જેમ માણસમાં બુદ્ધિ વધે તેમ તેમ તેને જીવનનો મર્મ ઓછો સમજાય, પરંતુ એ વધારે સમજાય કે આ બીમારી અને મોત અને એ બધું એક ગંદા જોક જેવું છે, જીવન સાવ વાહિયાત છે. પણ બીજી તરફ, પેલા મહેનતકશ લોકો (એમનામાં બુદ્ધિ ઓછી હોવાનું માની લઈએ તો પણ) શાંતિથી જીવે છે, પીડાય છે અને મરે છે, ઘણા કિસ્સામાં તો આનંદપૂર્વક મૃત્યુને ભેટે છે. અમારા વર્ગના લોકોમાં ભય અને હતાશા વિનાનું મોત અપવાદરૂપ હોય છે, જ્યારે પેલા લોકોમાં ત્રાસ, છટપટાહટ અને વિષાદયુક્ત મોત ભાગ્યે જ જોવા મળે. મહાન (ઇઝરાયેલી રાજા) સોલોમનને અને મને જે બધી ચીજો સારી-સુંદર લાગે એ બધી જ ચીજો પેલા ગરીબો પાસે નથી હોતી અને છતાં તેઓ એકદમ સુખેથી જીવે છે. માનવજાતમાં મસમોટી બહુમતી આ જ લોકોની છે.
મેં મારી આસપાસના (સામાન્ય) લોકોની દુનિયાને વધુ ધારીને જોઈ. મોટા ભાગના લોકો ભૂતકાળમાં કઈ રીતે જીવતા હતા અને આજે કઈ રીતે જીવે છે એની ઊંડી તપાસ કરતાં મને સમજાયું કે કેવળ બે-પાંચ-દસ નહીં, બલ્કે સેંકડો, હજારો, લાખો, કરોડો લોકોને કઈ રીતે જીવવું અને મરવું એની ખબર હતી. એ બધાંનાં રીતરિવાજો, ભણતર, હોદ્દા અલગ અલગ હતાં, પણ એ બધાને જે વાતની ખબર હતી એની મને નહોતી ખબર કે જીવવું કઈ રીતે અને મરવું કઈ રીતે. તેઓ મહેનત કરતા હતા, પીડાઓ-મુશ્કેલીઓ વેઠતા હતા, જીવતા હતા, મરતા હતા અને આ બધું એમને મિથ્યા નહીં, બલ્કે સુંદર લાગતું હતું.
હું આ લોકોને ચાહતો થયો. આવા મૃત તેમજ હયાત લોકો વિશે હું જેમ જેમ વધુ વાંચતો-જાણતો ગયો, તેમ તેમ તેમના પ્રત્યેનો મારો પ્રેમ વધતો ગયો અને મારા માટે જીવવું વધુ સરળ બનતું ગયું.
આવી રીતે હું બે વર્ષ જીવ્યો અને મારામાં જબરદસ્ત પરિવર્તન આવ્યું. આ પરિવર્તન મારી અંદર તો બહુ પહેલેથી ઉછાળા મારી રહ્યું હતું અને એ પરિવર્તન માટે જરૂરી એવાં તત્ત્વો મારી અંદર પહેલેથી જ હતાં.
અમારા વર્ગના અમીર અને વિદ્વાન લોકોની જિંદગી મને ન કેવળ વધુ ને વધુ ઘૃણાસ્પદ બલ્કે સાવ જ નકામી લાગી. અમારાં બધાં જ કાર્યો અને વિચારો, અમારાં વિજ્ઞાન અને કળા વગેરે બધું જ મને ફટવી મારેલા બાળકના ઉધામા લાગ્યા. મને સમજાયું કે આ બધામાંથી સાર્થકતા નહીં જડે. જે મહેનત કરે છે, જે જીવનનું સર્જન કરે છે એ લોકોની જીવનશૈલીમાં મને એકમાત્ર સાચો રસ્તો દેખાયો. મને સમજાયું કે આ લોકોની જિંદગીમાં જે અર્થ છે એ સાચો છે અને મેં એ જિંદગી અપનાવી લીધી.
સામાન્ય માણસોના સાદા-સરળ જીવનથી જે લોકોનું જીવન સાવ જ જુદું હતું એવા બધા (મુખ્યત્વે ધર્મગુરુઓ)ના મુખેથી પણ મેં આ જ બધી વાતો સાંભળેલી (કે શ્રમ-સાદગી-ધીરજ વગેરે શ્રેષ્ઠ છે), પરંતુ ત્યારે મને એ વાતો ત્રાસજનક અને નિરર્થક લાગેલી, પરંતુ આ બધી વાતોને અમલમાં મૂકીને જીવનારા લોકોને મેં જ્યારે જોયા ત્યારે આ જ, અગાઉ વાહિયાત લાગેલી વાતો મને અર્થસભર લાગી.
મને સમજાયું કે હું ભૂલો પડ્યો હતો અને એ પણ સમજાયું કે હું કઈ રીતે ભૂલો પડ્યો હતો. હું ખોટી વિચારણા કરતાં વધુ તો ખરાબ જીવનશૈલીને કારણે ભૂલો પડ્યો હતો. સત્ય મને નહોતું જડી રહ્યું એનું કારણ એ નહોતું કે વિચારવાની મારી રીત ખોટી હતી. કારણ અસલમાં એ હતું કે હું વાસનાપૂર્તિમાં મારું જીવન વેડફી રહ્યો હતો અને અસાધારણ ભોગવિલાસમાં હું રાચી રહ્યો હતો. (ક્રમશઃ)
***
ટોલ્સ્ટોયના આ લખાણ પરથી એવી છાપ પડે જાણે ગરીબો બધા સુખી અને સંતોષી હોય એવું એ કહી રહ્યા છે. અલબત્ત, મહેનતકશ લોકોના જીવનને એ વધુ સારું ગણાવી રહ્યા છે, પરંતુ એમનો મૂળ મુદ્દો એ છે કે એ પોતે જ્યાં સુધી અતિ ભોગવાદી જીવન જીવી રહ્યા હતા ત્યાં સુધી સુખ તથા સત્ય શોધી શક્યા નહોતા અને આ વાત સ્વીકારવી અઘરી નથી કે અતિ ભોગમાંથી સાચું સુખ મેળવી શકાતું નથી.