આધુનિક સંરક્ષણ પ્રણાલી અને સૈન્ય વિજ્ઞાનમાં બેલેસ્ટિક મિસાઈલ (Ballistic Missile) એક ખૂબ જ શક્તિશાળી અને વ્યૂહાત્મક હથિયાર છે. કોઈ પણ દેશની સૈન્ય તાકાત અને સુરક્ષા નીતિમાં તેનો રોલ મહત્ત્વનો હોય છે. `બેલેસ્ટિક' શબ્દ તેના ઉડાન ભરવાના ખાસ માર્ગ (Trajectory) પરથી આવ્યો છે. આ મિસાઈલ પોતાની સફરનો મોટો ભાગ પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ બળ અને ગતિશાસ્ત્રના નિયમોને આધારે પૂરો કરે છે.
બેલેસ્ટિક મિસાઇલની
કાર્યપદ્ધતિ અને ઉડાનના તબક્કા
બેલેસ્ટિક મિસાઈલને રોકેટ એન્જિન (સોલિડ કે લિક્વિડ ફ્યૂઅલ) દ્વારા લોન્ચ કરવામાં આવે છે. એકવાર શરૂઆતનો પ્રોપલ્શન (ધક્કો) પૂરો થઈ જાય પછી મિસાઈલનું એન્જિન બંધ થઈ જાય છે અને તે અર્ધચંદ્રાકાર અથવા પરવલય (Parabolic) માર્ગે આગળ વધે છે. તેની આખી સફર મુખ્યત્વે ત્રણ તબક્કામાં વહેંચાયેલી હોય છે -
બૂસ્ટ ફેઝ : આ શરૂઆતનો તબક્કો છે જ્યાં રોકેટ એન્જિન મિસાઈલને ભારે દબાણ સાથે આકાશ તરફ ધકેલે છે. આ દરમિયાન મિસાઈલ પૃથ્વીના વાતાવરણને છોડીને અંતરીક્ષની સરહદ સુધી પહોંચે છે.
મિડ-કોર્સ ફેઝ : આ સૌથી લાંબો તબક્કો છે. એન્જિન બંધ થયા પછી મિસાઈલ ગુરુત્વાકર્ષણની મદદથી અંતરીક્ષમાં મુક્તપણે આગળ વધે છે.
ટર્મિનલ ફેઝ : આ અંતિમ અને સૌથી ઘાતક તબક્કો છે. આ તબક્કામાં મિસાઈલનું વોરહેડ (પરમાણુ કે પરંપરાગત હથિયાર) પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પુનઃ પ્રવેશ કરે છે અને ગુરુત્વાકર્ષણની પ્રચંડ ગતિ સાથે તેના લક્ષ્ય પર ત્રાટકે છે.
બેલેસ્ટિક મિસાઇલના પ્રકારો
તેની પ્રહાર ક્ષમતા એટલે કે રેન્જના આધારે બેલેસ્ટિક મિસાઈલોને ચાર મુખ્ય ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે.
ટૂંકા અંતરની બેલેસ્ટિક મિસાઇલ (SRBM) : તેની રેન્જ 1,000 કિલોમીટરથી ઓછી હોય છે. (દા.ત., ભારતની `પૃથ્વી' મિસાઈલ).
મધ્યમ અંતરની બેલેસ્ટિક મિસાઇલ (MRBM) : આ મિસાઈલો 1,000થી 3,000 કિલોમીટર સુધીના લક્ષ્યને વીંધી શકે છે.
ઇન્ટરમીડિયેટ અંતરની બેલેસ્ટિક મિસાઇલ (IRBM) : તેની ક્ષમતા 3,000થી 5,500 કિલોમીટર સુધીની હોય છે.
આંતરખંડીય બેલેસ્ટિક મિસાઇલ (ICBM) : આ સૌથી ખતરનાક મિસાઈલ છે, જેની રેન્જ 5,500 કિલોમીટરથી વધુ હોય છે. તે એક ખંડમાંથી બીજા ખંડમાં બેઠા-બેઠા હુમલો કરી શકે છે (દા.ત. ભારતની `અગ્નિ-5').
બેલેસ્ટિક અને ક્રૂઝ મિસાઇલ વચ્ચેનો તફાવત
ઘણીવાર લોકો બેલેસ્ટિક અને ક્રૂઝ મિસાઈલ વચ્ચે મૂંઝવણ અનુભવે છે. ક્રૂઝ મિસાઈલ પૃથ્વીની સપાટીને સમાંતર, ખૂબ જ ઓછી ઊંચાઈએ અને જેટ એન્જિનની મદદથી ઊડે છે (જેમ કે એક નાનું વિમાન). જ્યારે બેલેસ્ટિક મિસાઈલ અંતરીક્ષ સુધી જઈને ઉપરથી નીચે તરફ તીવ્ર ગતિએ આવે છે, જેના કારણે તેને અધવચ્ચે રોકવી અત્યંત મુશ્કેલ બને છે.
ભારતની શક્તિ : `અગ્નિ' અને `પૃથ્વી' શ્રેણી
ભારતે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સ્વનિર્ભર બનવા માટે ઈ.સ. 1983માં ડૉ. એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામના નેતૃત્વ હેઠળ `ઇન્ટિગ્રેટેડ ગાઇડેડ મિસાઇલ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ' (IGMDP) શરૂ કર્યો હતો. આ અંતર્ગત ભારતે `પૃથ્વી' અને `અગ્નિ' જેવી શક્તિશાળી બેલેસ્ટિક મિસાઈલો વિકસાવી છે. તાજેતરમાં ભારતે MIRV (Multiple Independently Targetable Re-entry Vehicle) ટેક્નોલોજી ધરાવતી અગ્નિ-5 મિસાઈલનું સફળ પરીક્ષણ કર્યું છે, જે એકસાથે અલગ-અલગ લોકેશન પર અનેક હથિયારો છોડી શકે છે.
બેલેસ્ટિક મિસાઈલ માત્ર યુદ્ધ જીતવાનું સાધન નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક સ્તરે શક્તિ સંતુલન જાળવવામાં અને સંભવિત યુદ્ધોને રોકવા માટે `ડિટરન્સ' એટલે કે યુદ્ધ પ્રતિરોધક તરીકે કામ કરે છે. આજે ભારત આ ટેક્નોલોજીમાં વિશ્વના ગણતરીના દેશોની હરોળમાં ટોચનું સ્થાન ધરાવે છે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
