ઘણાના ઘરમાં પુરુષો રસોડામાં પગ નથી મૂકતા હોતા, ક્યાં પુરુષત્વનો અહમ નડે, ક્યાં પત્ની પગ મૂકવા નથી દેતી. રસોડાની રાણી સ્ત્રી જ કહેવાય, પરંતુ પુરુષોના પ્રવેશ વિહીન રસોડામાં પણ પુરુષોનું જ રજવાડું હોય છે. આ રાણીઓના રસોડામાં વાસણોની ધાર નીચે, સપાટી પર ઝીણાં ટપકાંમાં પુરુષોના નામના જ અક્ષરો કોતરેલા હોય છે, ટૂંકા કે લાંબા સ્વરૂપમાં. આજેય આ પ્રથા ચાલુ જ છે, જે પાછળ વાસણોની માલિકી સહેલાઈથી જાણી શકાય તે જ મૂળભૂત હેતુ.
કહેવાય છે વસ્તુઓ, સાધનો કે પાત્રો પર નામો કોતરવાની પ્રથા આશરે ઈ.સ. પૂર્વે 3500થી ઈ.સ. પૂર્વે 2400ના સમયગાળાની છે અને પ્રથાનું ભૌગોલિક મૂળ મેસોપોટેમિયા અને પ્રાચીન `નિયર ઈસ્ટ' (આધુનિક ઈરાક અને સીરિયા) સુધી જાય છે. આશરે ઈ.સ. પૂર્વે 2400માં સીરિયાના જહાજના માલિક અથવા સામગ્રીને લેબલ કરવા માટે ખાસ ઉપયોગમાં લેવાતા મૂળાક્ષરોના શિલાલેખના સૌથી જૂના જાણીતા ભૌતિક પુરાવા ઉત્તર સીરિયાના ઉમ્મ અલ-મારામાંથી મળે છે. સંશોધકો માને છે કે વ્યક્તિગત નામો અને પારિવારિક વંશાવલીને ઘરગથ્થુ વાસણો પર કોતરવાની પ્રથા ભારત અને રોમમાં અમલમાં આવી.
વાસણો પર નામ કોતરવાની ટેક્નોલોજી પ્રાચીન કારીગરીમાંથી બદલાઈને સામાન્ય બજારમાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ સેવા બની ગઈ છે. પહેલાં માલિકી ચિહ્નિત કરવા માટે સ્ટેમ્પિંગ અને કોતરણી તકનીકોનો ઉપયોગ કરતા હતા. પ્રાચીન ઇજિપ્ત, ગ્રીસ અને રોમમાં શ્રીમંત વ્યક્તિઓ કાંસા, ચાંદી અથવા હાથીદાંતથી બનેલી ચમચીનો ઉપયોગ કરતા હતા, જેના પર સુશોભન પ્રતીકો અથવા પેટર્નનો સ્ટેમ્પ લગાવવામાં આવતો હતો. મધ્યયુગીન સમયગાળામાં ઔપચારિક હોલમાર્કિંગ સિસ્ટમ્સ રજૂ કરવામાં આવી તે પહેલાં, પ્રારંભિક ધાતુકારો ક્યારેક તેમનાં નામ અથવા શહેરને સીધા તેમના ધાતુકામમાં હાથથી કોતરતા હતા. ભારતમાં કૌટુંબિક સંપત્તિ શોધવા માટે તાંબા અને પિત્તળનાં વાસણો પર હાથથી કોતરણી કરવાની સ્ક્રિપ્ટોનાં મૂળ લગભગ 1000 વર્ષ જૂનાં છે.
ધાતુ પર તીક્ષ્ણ, ચપળ નામ કોતરણી માટેની પાયાની ટેક્નોલોજી 15મી સદીના યુરોપમાં ઊભરી આવી. જર્મન અને ઇટાલિયન સુવર્ણકારો અને ચાંદીના કારીગરો દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી આ પ્રક્રિયામાં બ્યુરિન (એક કઠણ, V-આકારનો સ્ટીલનો સળિયો)નો ઉપયોગ થતો હતો. ધાતુકારો વાસણોમાંથી ધાતુના ટુકડા કાપવા માટે હાથના દબાણનો ઉપયોગ કરતા હતા, જેનાથી ચાંદી અથવા સોનામાં ઊંડી શાબ્દિક `ઊંડાઈ' બનતી હતી. આનાથી વિગતવાર કૌટુંબિક શિખરો, મોનોગ્રામ અને નામો મેળવવામાં મદદ મળતી હતી. 16મી સદી સુધીમાં આ વિશિષ્ટ હાથ-કોતરણી કુશળતા વૈભવી ચાંદીનાં વાસણો પર ભારે લાગુ કરવામાં આવી હતી.
18મી-19મી સદીના ઔદ્યોગિકીકરણ સાથે વ્યક્તિગતકરણનો ઉદય થયો. 1700ના દાયકાના મધ્ય સુધી, ખાસ કોતરણીવાળા ભોજનનાં સાધનોના સેટ અત્યંત દુર્લભ હતા અને તે માત્ર રાજવીઓ કે અત્યંત ધનિક લોકો જ ખરીદી શકતા હતા. આશરે 1770નો દાયકો એક મહત્ત્વપૂર્ણ વળાંક સાબિત થયો. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિને કારણે જેમ જેમ ચાંદી ઊભરતા મધ્યમ વર્ગ માટે સુલભ બની, તેમ તેમ પ્રારંભિક અક્ષરો અથવા કુટુંબનાં નામ કોતરવાનું ખૂબ જ ફેશનેબલ બન્યું. આનાથી વ્યવહારુ સલામતીનો હેતુ પૂરો થયો; ચાંદી `પોર્ટેબલ સંપત્તિ' હતી. પરિવારો ઘરના કર્મચારીઓ અથવા પડોશીઓને વાસણો ચોરતા અટકાવવા માટે નામ કોતરતા હતા.
18મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં વિકસાવવામાં આવેલી આ પદ્ધતિમાં ઊંડા ખૂણાવાળા અને પાસાંયુક્ત કટનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, જેથી કોતરેલાં નામ જડેલા હીરાની જેમ ચમકે. 1950ના દાયકામાં ન્યુમેટિક હેન્ડ ટૂલ્સ અને સ્વચાલિત પેન્ટોગ્રાફ્સના આગમન સાથે, હાથનાં સાધનોનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવતા પરંપરાગત કામકાજમાં પરિવર્તન આવવાનું શરૂ થયું. આપણે ત્યાં આસપડોસમાં આપવા-લેવાનો વ્યવહાર પણ ખૂબ જ રહ્યો છે. આ પ્રથાને કારણે કોના ઘરેથી કયું વાસણ આવ્યું તે જાણવું સરળ થઇ પડે છે. જોકે, આ પ્રથાને સંપત્તિ વિભાજનનનું પ્રથમ ડગલું ગણી કટાક્ષ પણ થતા રહે છે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
