મહાભારતના `શાંતિપર્વ'માં કુરુક્ષેત્રના મહાયુદ્ધ પછી જ્યારે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર પોતાના મનની અશાંતિ, રાજધર્મની જટિલતાઓ અને આંતરિક વિમાસણો લઈને પિતામહ ભીષ્મ પાસે માર્ગદર્શન મેળવવા પહોંચે છે, ત્યારે ભીષ્મે આપેલો એક ઉપદેશ અત્યંત ચોંકાવનારો અને ઉચ્ચ કક્ષાની રાજનીતિ તથા મનોવિજ્ઞાનનો પરિચય કરાવનારો છે. ભીષ્મ યુધિષ્ઠિરને કહે છે કે એક ઉત્તમ લીડરે પોતાના વિરોધીઓ કે શત્રુઓ સાથે જાહેરમાં, બહાર ક્યાંય મુલાકાત થાય ત્યારે કે પછી ખુદ પોતાના ઘરે સુધ્ધાં શત્રુ ચાલીને આવે ત્યારે કેવો વ્યવહાર કરવો જોઈએ? તેઓ કહે છે કે વ્યક્તિગત રીતે કે જાહેરમાં જ્યારે પણ શત્રુ સામે આવે, ત્યારે લીડરે અત્યંત ઋજુતા, નમ્રતા અને ગ્રેસ સાથે જ તેને અટેન્ડ કરવો જોઈએ! ભીષ્મ આ બાબતે અત્યંત સુંદર રૂપક આપતાં કહે છે કે લીડરે આ બાબતમાં એક વૃક્ષ જેવું બનવું જોઈએ. વૃક્ષ પોતાના મૂળમાંથી તેને કાપવા માટે કુહાડી લઈને આવનારા કઠિયારાને પણ શીતળ છાંયો આપતાં અચકાતું નથી. બિલકુલ એ જ રીતે લીડરે પોતાના પ્રતિસ્પર્ધી કે શત્રુ સાથે જાહેરમાં વર્તતી વખતે અને ઇન પર્સન મળતી વખતે પોતાના ગ્રેસ અને સંયમને ક્યારેય છોડવા ન જોઈએ.
પિતામહ ભીષ્મ શત્રુ અને લીડરના આત્મસંયમ વચ્ચેના આ સંબંધને સાઇકોલોજિકલી બહુ ઊંડાણપૂર્વક છતી કરે છે. તેઓ કહે છે કે જ્યારે માણસ પોતાના વિરોધીને જોઈને મોં બગાડે છે, કટુ વચનો બોલે છે કે ક્રોધાવેશમાં આવીને અસભ્ય વર્તન કરે છે, ત્યારે તે વાસ્તવિકતામાં પોતાની જ નબળાઈ અને અસુરક્ષા પ્રદર્શિત કરે છે. જાહેરમાં ચિડાઈ જવું કે મનની અકળામણ ચહેરા પર લાવી દેવી એ કોઈ શક્તિની નિશાની નથી, પણ એ પોતાના આંતરિક ભયની જાહેરાત છે! લીડર જ્યારે પોતાના વિરોધી સામે આવે ત્યારે જો તે પોતાનું માનસિક સંતુલન ગુમાવી બેસે, તો તે પોતાના જ હાથ નીચેના લોકો અને સમાજનો વિશ્વાસ ખોઈ બેસે છે. ભીષ્મના મતે વિરોધી સામે પણ અત્યંત વિનમ્ર અને ગ્રેસફુલ રહેવું એ શરણાગતિ નથી, પરંતુ તે પોતાની અંદર રહેલા અખંડ આત્મવિશ્વાસ અને મેચ્યોરિટીનું સર્વોચ્ચ પ્રતીક છે.
આજના આધુનિક કોર્પોરેટ, પોલિટિકલ કે બિઝનેસ વર્લ્ડમાં પણ આ વાત એટલી જ અકાટ્ય સાબિત થાય છે. આજના જમાનામાં મોટાભાગના લીડર્સ કે મેનેજર્સ પોતાના સ્પર્ધક કે વિરોધીનું નામ સાંભળતાં જ ઉશ્કેરાઈ જાય છે. મીડિયા સામે કે જાહેર મંચ પર પોતાના પ્રતિસ્પર્ધીની નિંદા કરવી, તેના પર કાદવ ઉછાળવો કે તેની સાથે વ્યક્તિગત અહંકારની લડાઈ ખેલવી એને લોકો પોતાની તાકાત માની બેસે છે, પણ વાસ્તવમાં આ જ અભિગમ લીડરના પતનનો પાયો નાખે છે. ત્યાં સુધી કોઈની બુદ્ધિ પહોંચે તો કોઈ એવી ઊંડી વાતોમાં પડેને? વિરોધી સામે કટુતા બતાવીને માણસ પોતાના જ મનની શાંતિ હણી નાખે છે અને ઓવરથિંકિંગ તથા તણાવના ભયાનક ચક્રવ્યૂહમાં ફસાઈ જાય છે. જ્યારે તમે તમારા વિરોધી સાથે અસભ્ય વર્તન કરો છો, ત્યારે તમે તેને તમારા પર માનસિક વિજય મેળવવાની ખુલ્લી તક આપી દો છો.
પિતામહ ભીષ્મ અહીં બહુ જ ગૂઢ વાત સમજાવે છે કે જે લીડર વૃક્ષની જેમ ઉદાર બને છે, તે વિરોધીના મનમાં પણ એક અજાણ્યો ભય અને આદર ઊભો કરી શકે છે. જ્યારે શત્રુ તમને ઉશ્કેરવાના કે તમને નીચા પાડવાના હેતુથી સામે આવે અને તમે અત્યંત શાંત, સભ્ય અને ગ્રેસફુલ વર્તન કરીને તેને આવકારો છો, ત્યારે સામેવાળાની આખી વ્યૂહરચના એક ક્ષણમાં ધ્વસ્ત થઈ જાય છે! તમારો સંયમ જ તેની ઉશ્કેરણીનો સૌથી મોટો જવાબ બની જાય છે. જે લીડર પોતાના ઘરઆંગણે કે જાહેરમાં આવેલા શત્રુને પણ પૂર્ણ સન્માન આપે છે, તે સાચા અર્થમાં પોતાની આંતરિક તાકાત પરિપક્વ કરી ચૂક્યો હોય છે. તે પોતાના ક્રોધ કે ઈર્ષ્યાનો ગુલામ નથી, પણ પોતાના મનનો સાચો સ્વામી છે.
બીજી મહત્ત્વની વાત એ છે કે જાહેરમાં ગ્રેસ જાળવવાથી લીડરની પોતાની ઈમેજ અને લીડરશિપ અત્યંત મજબૂત થાય છે. લોકો એ જુએ છે કે મુશ્કેલ કે પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં અને વિરોધીઓની વચ્ચે પણ આ માણસ કેટલો સ્થિર અને વિવેકી રહી શકે છે. જે લીડર પોતાના પ્રતિસ્પર્ધી સાથે પણ સભ્યતાથી વર્તે છે, તેની ઈમેજ એક ગંભીર, વિઝનરી અને સમર્થ વ્યક્તિ તરીકે ઊભી થાય છે. વિરોધી પણ મનોમન સ્વીકારવા મજબૂર બને છે કે આ વ્યક્તિ સામાન્ય નથી. વૃક્ષ જેમ કાપવાવાળાને પણ છાંયો આપીને પોતાનો સ્વભાવ છોડતું નથી,
તેમ લીડરે પણ સામે ગમે તેવો માણસ હોય તોય પોતાનો મૂળ ઉપકારક અને ગ્રેસફુલ સ્વભાવ ક્યારેય છોડવો ન જોઈએ.
વધુમાં ભીષ્મ એમ પણ કહે છે કે શત્રુ સાથેની લડાઈ એ કૂટનીતિ, રણનીતિ અને નીતિમત્તાનો વિષય છે, વ્યક્તિગત દ્વેષ કે અસભ્યતાનો નહીં. તમે રણમેદાનમાં કે બિઝનેસના નિર્ણયમાં વિરોધીને માત આપો તે અલગ વાત છે, પણ વ્યક્તિગત મુલાકાતમાં સભ્યતા ચૂકી જવી એ અધર્મ અને અસંયમ છે. જે લીડર પોતાના વર્તનની મર્યાદા જાળવી જાણે છે, તે જ સાચા અર્થમાં જનમાનસ પર રાજ કરી શકે છે.
પિતામહ ભીષ્મ આ આખી વાતને લીડરશિપ માટેની એક અત્યંત શક્તિશાળી અને આધુનિક વન લાઈન સ્ટ્રેટેજી તરીકે ડિફાઈન કરી આપે છે. તેઓ કહે છે કે સાચી લીડરશિપની પરખ વિરોધીઓ સામે ક્રોધ કે રાગ-દ્વેષ પ્રદર્શિત કરવામાં નથી, પરંતુ શત્રુ સામે પણ વૃક્ષ જેવો ગ્રેસ, ઋજુતા અને શીતળતા દાખવીને પોતાના મન અને જાહેર વર્તન પર પૂર્ણ સંયમ રાખવામાં છે. જો તમે વિરોધીની સામે પણ તમારો ગ્રેસ જાળવી રાખતા શીખી ગયા, તો તમે અહંકાર અને ક્રોધના ભયાનક ઝેરથી મુક્ત રહીને સંસારમાં અવિચળ કીર્તિ પામશો. નહીંતર તમારો જ આવેગ અને વર્તનની અધીરતા એક દિવસ તમારા સામ્રાજ્યને ભસ્મીભૂત કરી દેશે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
