આપણે બધાએ એ ક્ષણનો અનુભવ કર્યો છે. એ ક્ષણ જ્યારે તમે તમારું સર્વસ્વ દાવ પર લગાવી દીધું હોય, અસંખ્ય ઉજાગરા કર્યા હોય, લોહી-પરસેવો એક કર્યા હોય અને છતાં પરિણામ `શૂન્ય' આવે. એ ક્ષણ જ્યારે તમે ફરી એકવાર એ જ જગ્યાએ ઊભા હોવ, જ્યાંથી શરૂઆત કરી હતી, થાકેલા, હતાશ અને તૂટેલા હતા. આ એવી લાગણી છે, જેને શબ્દોમાં વર્ણવવી મુશ્કેલ છે. તે માત્ર નિરાશા નથી; તે પોતાના અસ્તિત્વ પર, પોતાની ક્ષમતાઓ પર એક ઊંડો પ્રશ્નાર્થ છે. મન ચીસો પાડીને પૂછે છે: `હું જ કેમ?', `મારા પ્રયત્નોમાં શું ખામી હતી?', `શું હું ખરેખર આ લાયક નથી?'.
જ્યારે એક કે બે વાર હાર મળે, ત્યારે `ફરી પ્રયાસ કરો' કહેવું સહેલું છે, પણ જ્યારે પ્રયત્નોનો પહાડ નિષ્ફળતાની ખીણમાં ગરકાવ થઈ જાય, ત્યારે હિંમત હારી બેસવું સ્વાભાવિક છે. સમાજ હંમેશાં વિજેતાઓને વધાવે છે. ઇતિહાસ સફળતાની ગાથાઓ ગાય છે, પરંતુ એ અસંખ્ય યોદ્ધાઓનું શું જેઓ લડ્યા, પડ્યા, પણ જીતી ન શક્યા?
જો તમે આજે એવા જ કોઈ વળાંક પર ઊભા હોવ, જ્યાં તમારા બધા પ્રયત્નો વ્યર્થ લાગી રહ્યા હોય, તો કોઇ પણ કાળે હતાશ બિલકુલ ન થાઓ, કારણ કે ક્યારેક સાચી જીત સોનાના મેડલમાં નહીં, પણ તૂટ્યા પછી ફરી ઊભા થવાના અદમ્ય સાહસમાં
છુપાયેલી હોય છે.
આપણે એક એવી દુનિયામાં જીવીએ છીએ, જે `ઓવરનાઈટ સક્સેસ'(Overnight Success)ના ભ્રમથી ગ્રસ્ત છે. આપણને લાગે છે કે સફળ લોકો ક્યારેય નિષ્ફળ ગયા જ નથી. આ સૌથી મોટું જુઠાણું છે. આપણે થોમસ એડિસનને બલ્બના શોધક તરીકે ઓળખીએ છીએ. આપણે એ નથી જાણતા કે એ બલ્બ સુધી પહોંચતા પહેલાં તે અઢળક વખત નિષ્ફળ ગયા હતા. જ્યારે એક પત્રકારે તેમને પૂછ્યું, `તમને અઢળક વખત નિષ્ફળ જઈને કેવું લાગ્યું?' ત્યારે એડિસનનો જવાબ અદ્ભુત હતો. તેમણે કહ્યું, `હું નિષ્ફળ નથી ગયો. મેં ફક્ત અઢળક એવા રસ્તા શોધી કાઢ્યા છે, જે કામ નથી કરતા.'
મૂળ તો આપણી દૃષ્ટિકોણનો તફાવત છે. આપણે નિષ્ફળતાને એક `ઘટના'ને બદલે એક `ઓળખ' બનાવી દઈએ છીએ. `મારો પ્રયાસ નિષ્ફળ ગયો'ને બદલે આપણે કહીએ છીએ `હું નિષ્ફળ ગયો'. આ એક વિનાશક વિચાર છે. હકીકતમાં તમે નિષ્ફળ નથી; તમારો એક પ્રયાસ, એક પદ્ધતિ, એક અભિગમ નિષ્ફળ ગયો છે, તેથી તમે એક રીતે તો સફળતાની મંજિલ નજીક જ છો.
જ્યારે તમે વારંવાર હારો છો, ત્યારે તમે ભાગ્યને દોષ આપવાનું શરૂ કરો છો. તમે માની લો છો કે બ્રહ્માંડ માત્ર તમારી વિરુદ્ધ ષડ્યંત્ર રચી રહ્યું છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે મોટાભાગની મહાન સફળતાઓ નિષ્ફળતાના પાયા પર જ ઊભી હોય છે. જે.કે. રોલિંગ (હેરી પોટરનાં લેખિકા)ને 12 પબ્લિશર્સે નકારી કાઢ્યાં હતાં. અબ્રાહમ લિંકન રાષ્ટ્રપતિ બનતા પહેલાં અસંખ્ય ચૂંટણીઓ હાર્યા હતા. તમારી નિષ્ફળતાઓ એ પુરાવો નથી કે તમે નકામા છો; તે પુરાવો છે કે તમે પ્રયાસ કરી રહ્યા છો. દુનિયાના 99% લોકો તો પ્રયાસ કરવાની હિંમત પણ નથી કરતા.
દરેક નિષ્ફળતા એક અરીસો છે. તે તમને બતાવે છે કે શું કામ નથી કરી રહ્યું. તે તમારા અભિગમમાં રહેલી ખામીઓ, તમારી વ્યૂહરચનામાં રહેલી ભૂલો અને તમારી તૈયારીમાં રહેલી ઊણપને ઉજાગર કરે છે. જો એડિસન પાંચમા પ્રયાસે હારી ગયા હોત, તો તે ક્યારેય જાણી ન શક્યા હોત કે તે રસ્તો ખોટો હતો. તમારી નિષ્ફળતાઓ એ ડેટા પોઈન્ટ્સ છે. તે તમને કહી રહી છે, `આ રસ્તો બંધ છે, બીજો રસ્તો શોધો.' આ સ્પષ્ટતા સફળતા ક્યારેય નથી આપી શકતી.
જેમ લોઢું ભઠ્ઠીમાં તપીને જ મજબૂત સ્ટીલ બને છે, તેમ માણસનું ચારિત્ર્ય નિષ્ફળતાની આગમાં તપીને જ મજબૂત બને છે. જેણે ક્યારેય હારનો સ્વાદ ચાખ્યો નથી, તે પહેલી ઠોકરે ભાંગી પડે છે, પરંતુ જેણે અનેક પછડાટ ખાધી છે, તે જાણે છે કે પડીને ઊભું કેમ થવાય. આ `સ્થિતિસ્થાપકતા' એ એક એવો માનસિક `સ્નાયુ' છે, જે ફક્ત અને ફક્ત વજન ઊંચકવાથી (એટલે કે, નિષ્ફળતાનો ભાર ઉઠાવવાથી) જ વિકસિત થાય છે. સતત સફળતા ઘણીવાર અહંકાર પેદા કરે છે, પરંતુ નિષ્ફળતા તમને જમીન પર રાખે છે. તે તમને શીખવે છે કે તમે અજેય નથી. આ વિનમ્રતા તમને વધુ સારા શીખનાર (Learner) બનાવે છે. તે જ સમયે જ્યારે તમે પોતે પીડામાંથી પસાર થાઓ છો, ત્યારે તમે અન્યના સંઘર્ષને વધુ સારી રીતે સમજી શકો છો. તમે વધુ દયાળુ અને સહાનુભૂતિશીલ વ્યક્તિ બનો છો.
ઘણી વખત વારંવારની નિષ્ફળતા એ સંકેત હોય છે કે તમે ખોટા દરવાજે દસ્તક દઈ રહ્યા છો. કદાચ તમારું કૌશલ્ય, તમારો જુસ્સો કોઈ બીજી દિશા માટે બનેલો છે. જો તમે એક જ દીવાલ સાથે માથું પછાડતા રહેશો અને તે તૂટતી નથી, તો કદાચ તે દીવાલ તોડવા માટે નથી બની. કદાચ તમારે ફક્ત વળીને બાજુનો દરવાજો જોવાની જરૂર છે. ઘણીવાર જીવનની સૌથી મોટી નિષ્ફળતાઓ આપણને આપણી સાચી દિશા તરફ ધકેલે છે.
આપણે જે સૌથી મોટી ભૂલ કરીએ છીએ તે છે આપણી આખી ઊર્જા અને આપણું આત્મસન્માન `પરિણામ' સાથે જોડી દેવું. આ જ દુઃખનું મૂળ છે. સ્ટોઇક ફિલોસોફી (અને શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતા) આપણને એક સુંદર સિદ્ધાંત શીખવે છે : `નિયંત્રણનું દ્વિભાજન' .
આપણા જીવનમાં બે પ્રકારની વસ્તુઓ હોય છે
1. જે આપણા નિયંત્રણમાં છે : આપણો પ્રયાસ, આપણી મહેનત, આપણો અભિગમ, આપણી પ્રામાણિકતા, આપણો પ્રતિભાવ. અને 2. જે આપણા નિયંત્રણમાં નથી : પરિણામ, અન્ય લોકોનો અભિપ્રાય, નસીબ, બજારની સ્થિતિ, હવામાન.
ગીતા કહે છે : "કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન।" તારો અધિકાર ફક્ત કર્મ કરવા પર છે, ફળ પર ક્યારેય નહીં. જ્યારે તમે હારી જાઓ છો, ત્યારે તમારી જાતને ફક્ત એક જ પ્રશ્ન પૂછો: `શું મેં મારો 100% પ્રામાણિક પ્રયાસ કર્યો હતો?'
જો જવાબ `હા' હોય, તો તમે નિષ્ફળ ગયા જ નથી. તમે તમારું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું છે. પરિણામ તમારા હાથમાં હતું જ નહીં. એક ધનુર્ધરનું કામ યોગ્ય નિશાન તાકવાનું, ધનુષ બરાબર ખેંચવાનું અને તીર છોડવાનું છે. તીર છૂટ્યા પછી જો અચાનક પવનનો ઝોકો આવે અને નિશાન ચૂકી જવાય, તો શું તે ધનુર્ધરની હાર છે? ના. તેણે પોતાનું કામ સંપૂર્ણ કર્યું હતું. તમારું મૂલ્યાંકન તમારા `પ્રયાસ' પરથી કરો, `પરિણામ' પરથી નહીં. જો તમે તમારા પ્રયાસમાં 100% આપ્યું છે, તો માથું ઊંચું રાખીને એ હારનો સ્વીકાર કરો. તમે યોદ્ધા છો.
એ સ્વીકારો કે તમને દુઃખ થયું છે. તમે નિરાશ છો. જો રડવું આવતું હોય તો રડી લો.
લાગણીઓને દબાવવાથી તે વધુ ઝેરી બને છે. તમારી જાતને થોડો સમય આપો. આ કોઈ મશીન નથી કે બટન દબાવતા જ `રિસ્ટાર્ટ' થઈ જાય. આ માનવ સ્વભાવ છે. તમારી જાતને એ `ઘટના'થી અલગ કરો. `હું નિષ્ફળ ગયો'ને બદલે `મારો પ્રોજેક્ટ નિષ્ફળ ગયો' તેમ કહો. આ નાનકડો શાબ્દિક ફેરફાર માનસિક રીતે મોટો પ્રભાવ પાડે છે. તમે એ પ્રોજેક્ટ કરતાં મોટા છો. જ્યારે લાગણીઓ શાંત થાય, ત્યારે એક ડિટેક્ટિવની જેમ વિશ્લેષણ કરો. શું ખોટું થયું? ક્યાં ચૂક થઈ? બજારને સમજવામાં ભૂલ થઈ? સમય ખોટો હતો? કે તૈયારી ઓછી હતી? દોષ આપ્યા વિના (પોતાને કે અન્યને) ફક્ત `ડેટા' એકત્રિત કરો. આ ડેટા તમારા આગલા પ્રયાસનું બળતણ બનશે. ક્યારેક વારંવારના પ્રયાસો પછી આપણું શરીર અને મગજ ખરેખર થાકી જાય છે. આવા સમયે `વિરામ' લેવો જરૂરી છે. થોડા સમય માટે એ વિષયથી દૂર થઈ જાઓ. પ્રવાસ પર જાઓ, કોઈ નવો શોખ કેળવો, મિત્રો સાથે સમય વિતાવો. આ `છોડી દેવાનું' નથી; આ `રિચાર્જ' થવાની પ્રક્રિયા છે.
દુનિયાનો કોઇ પણ ઇતિહાસ એવા લોકોને યાદ નથી રાખતો જેઓ ક્યારેય પડ્યા નથી; ઇતિહાસ એવા લોકોને યાદ રાખે છે જેઓ પડ્યા પછી ઊભા થયા હતા. તમારી હાર એ તમારો અંત નથી. એ ફક્ત વાર્તાનો એક વળાંક છે. એ એક કોમા છે, પૂર્ણવિરામ નથી. જે પ્રયાસ નથી કરતું, તે ક્યારેય હારતું નથી, પણ તે ક્યારેય જીતતું પણ નથી. તમે હારી રહ્યા છો, કારણ કે તમે જીતવાની હિંમત ધરાવો છો.
ફિનિક્સ પક્ષીની જેમ જે પોતાની રાખમાંથી ફરી જન્મે છે, તમારી નિષ્ફળતાઓ એ જ રાખ છે જેમાંથી તમારે ફરી બેઠું થવાનું છે. તમારા પ્રયત્નો વ્યર્થ નથી ગયા. તેઓએ તમને બદલ્યા છે. તમે એ વ્યક્તિ નથી રહ્યા જેણે શરૂઆત કરી હતી. તમે હવે વધુ મજબૂત, વધુ સમજદાર અને વધુ સ્થિતિસ્થાપક છો.
તેથી ઊંડા શ્વાસ લો, આંસુ લૂછી નાખો અને જ્યારે તમે તૈયાર હોવ, ત્યારે ફરી એકવાર એ ધનુષ ઉઠાવી લો. ટૂંકમાં, તમે એમ સમજી લો કે, સાચી હાર પ્રયાસ કરવામાં નથી; સાચી હાર પ્રયાસ કરવાનું છોડી દેવામાં છે. તો બસ, હવે તમે પણ તમારા લક્ષ્મયને પાર પાડવાના પ્રયત્નો કરતા રહો, જીત તમારી નક્કી જ છે.