મહાભારતના શાંતિપર્વમાં પિતામહ ભીષ્મે યુધિષ્ઠિરને રાજધર્મ અને જીવન વ્યવસ્થાના જે પાઠ ભણાવ્યા છે તેમાં પિતામહ ભીષ્મે એક જગ્યાએ અત્યંત ગહન અને શાશ્વત સત્ય સમજાવ્યું છે કે એક ઉત્તમ લીડર કે મેનેજરનો સૌથી મોટો ગુણ એ પણ છે કે તે પોતાની સાથે કામ કરતા માણસોનું વિશેષ ધ્યાન રાખે અને તેમની સાચી કાળજી લે. લીડરશિપ એ માત્ર સત્તા ભોગવવાનું કે આદેશો આપવાનું સાધન નથી, પરંતુ પોતાની ટીમ માટે એક રક્ષણાત્મક કવચ બનવાની જવાબદારી છે. ભીષ્મ પિતામહના મતે, જે લીડર પોતાના કર્મચારીઓ કે સહયોગીઓની સુખાકારીને પોતાની સુખાકારી સમજે છે, તે જ લાંબા ગાળે સફળ અને આદરણીય બને છે. આજના ગળાકાપ સ્પર્ધાના યુગમાં જ્યાં ઘણીવાર પ્રોડક્ટિવિટી અને ટાર્ગેટના નામે માણસોને માત્ર એક રિસોર્સ ગણવામાં આવે છે, ત્યાં શાંતિપર્વમાં ભીષ્મનો આ સંદેશ દરેક મેનેજર માટે દિશાસૂચક બને છે.
આ સંદર્ભમાં પિતામહ ભીષ્મ જે સૌથી સચોટ અને હૃદયસ્પર્શી વાત કરે છે તે એ છે કે એક લીડર તરીકે તમે જે સુખ કે સગવડનો વિચાર પોતાના માટે કરો છો, એ જ સુખ, સગવડ અને માન-સન્માનનો વિચાર તમારે તમારી સાથેના માણસો માટે પણ કરવો જોઈએ. માનવ સહજ સ્વભાવ છે કે દરેક વ્યક્તિ પોતાના માટે ઉત્તમ ભૌતિક અને માનસિક સ્થિતિ ઈચ્છે છે. એક કંપનીના ટોપ લેવલ પર બેઠેલા મેનેજર કે લીડર જ્યારે પોતાના માટે એરકન્ડિશન્ડ કેબિન, યોગ્ય આરામ અને આર્થિક સુરક્ષાની અપેક્ષા રાખે છે, ત્યારે તેમણે એ ક્યારેય ન ભૂલવું જોઈએ કે તેમની નીચે રાત-દિવસ એક કરતા માણસો પણ એ જ સન્માનજનક વાતાવરણના હકદાર છે. લીડરશિપની ખરી કસોટી ત્યારે થાય છે જ્યારે લીડર પોતાની ટીમના પાયાના માણસની જરૂરિયાતો પ્રત્યે પણ અત્યંત સંવેદનશીલ હોય. આખરે જો ટીમનો દરેક સભ્ય અનુભવશે કે તેનો બોસ કે મેનેજર માત્ર પોતાના અંગત સ્વાર્થ કે પ્રમોશન પાછળ નથી દોડતો, પરંતુ આખી ટીમના ભલાનો વિચાર કરે છે, ત્યારે સંસ્થામાં એક પારિવારિક ભાવનાનો ઉદય થાય છે, જે કોઈ પણ બિઝનેસને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જઈ શકે છે.
પિતામહ ભીષ્મ આ સિદ્ધાંતના બીજા પાસા પર પ્રકાશ પાડતાં કહે છે કે જે પીડાઓ, મુશ્કેલીઓ કે અપમાનોનો સામનો તમે પોતે નથી કરવા માગતા, તેનો ભોગ તમારે તમારી સાથેના માણસોને પણ ક્યારેય ન બનવા દેવા જોઈએ. આ એક અદ્ભુત એમ્પેથી એટલે કે સહાનુભૂતિનો સિદ્ધાંત છે. કોઈ પણ લીડરને પોતાનું અપમાન થાય, પોતાના પર ખોટા આક્ષેપો થાય કે પોતાની મહેનતની અવગણના થાય તે ગમતું નથી. જો આપણને આપણા આત્મગૌરવની આટલી ચિંતા હોય, તો આપણી સાથે કામ કરતા લોકોનું પણ એટલું જ સ્વાભિમાન હોય છે. એક સારો મેનેજર ક્યારેય પણ પોતાની સત્તાના નશામાં આવીને સબોર્ડિનેટ્સ પર ગુસ્સો નથી ઠાલવતો કે તેમને જાહેર સભામાં નીચા જોવડાવતો નથી. જ્યારે પણ બહારથી કોઈ કટોકટી આવે, ક્લાયન્ટ તરફથી દબાણ આવે કે ઉપરના મેનેજમેન્ટ તરફથી આકરા સવાલો પૂછવામાં આવે, ત્યારે સક્ષમ લીડર આગળ આવીને એ બધી પીડાઓ પોતે સહન કરી લે છે અને પોતાની ટીમને સુરક્ષિત રાખે છે. તે ક્યારેય પોતાની ભૂલોનો ટોપલો જુનિયર્સ પર ઢોળતો નથી. આ પ્રકારનું રક્ષણાત્મક નેતૃત્વ કર્મચારીઓમાં અદ્ભુત સુરક્ષાની ભાવના જગાડે છે, જે તેમના માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે અને કંપનીના પર્ફોર્મન્સ માટે બૂસ્ટર સમાન સાબિત થાય છે.
શાંતિપર્વની આ જ્ઞાનગંગાનો સીધો પ્રભાવ આદર અને સંતોષની ભાવના પર પડે છે. જ્યારે કોઈ લીડર પોતાના માણસોની દરકાર રાખે છે, ત્યારે કર્મચારીઓના દિલમાં તે લીડર પ્રત્યે માત્ર ડર આધારિત વ્યાવસાયિક સંબંધ નથી રહેતો, પરંતુ સાચો અને ગહન આદર જન્મે છે. ડરથી કામ કરાવી શકાય છે, પરંતુ વફાદારી અને સમર્પણ ક્યારેય ખરીદી શકાતાં નથી. માણસોને જ્યારે સંતોષ થાય છે કે તેમનો લીડર ન્યાયી છે, કાળજી રાખનારો છે અને મુશ્કેલ સમયમાં તેમની પડખે ઊભો રહેનારો છે, ત્યારે તેમનું જોબ સેટિસ્ફેક્શન સર્વોચ્ચ સપાટીએ પહોંચે છે. સંતોષી કર્મચારી ક્યારેય માત્ર નવથી પાંચની નોકરી નથી કરતો, તે સંસ્થાનાં લક્ષ્યોને પોતાનાં અંગત લક્ષ્યો માનીને કામ કરવા લાગે છે. તે પોતાના કામમાં પોતાનું સો ટકા યોગદાન આપે છે, કારણ કે તેને ખબર છે કે તેની મહેનત એળે નહીં જાય અને તેનું શોષણ નહીં થાય.
આ આદર અને સંતોષનું વાતાવરણ આખી સંસ્થાની કાર્યસંસ્કૃતિને બદલી નાખે છે, જેનાથી પ્રોડક્ટિવિટીમાં મોટો ઉછાળો આવે છે.
આ આખી પ્રક્રિયાની સીધી અને સકારાત્મક અસર અંતે લીડર અને સંસ્થાની પ્રગતિ પર પડે છે. લીડરશિપનો એક મૂળભૂત નિયમ છે કે તમારી પ્રગતિ તમારી ટીમની પ્રગતિ પર નિર્ભર કરે છે. કોઈ પણ મેનેજર એકલા હાથે આખી કંપની કે પ્રોજેક્ટ ચલાવી શકતો નથી. જ્યારે ટીમના માણસો ખુશ, સંતુષ્ટ અને સુરક્ષિત અનુભવે છે, ત્યારે તેઓ અશક્ય લાગતા ટાર્ગેટ પણ હસતા મુખે સિદ્ધ કરી બતાવે છે. પરિણામે માર્કેટમાં કંપનીની શાખ વધે છે, પ્રોજેક્ટ્સ સમયસર અને ગુણવત્તાસભર પૂરા થાય છે અને તેનું સીધું શ્રેય તે મેનેજર કે લીડરને મળે છે. આમ, પિતામહ ભીષ્મનો આ પરોપકારી અને માનવીય અભિગમ વાસ્તવમાં ખૂબ જ પ્રેક્ટિકલ અને બિઝનેસ-ઓરિએન્ટેડ છે. માણસોની કાળજી લેવી એ કોઈ નબળાઈ નથી, પરંતુ લાંબા ગાળાની પ્રગતિ માટેનું સૌથી મજબૂત રોકાણ છે. શાંતિપર્વનો આ અમૂલ્ય ઉપદેશ આજના દરેક લીડરે પોતાના હૃદયમાં કંડારવા જેવો છે, કારણ કે સાચો લીડર એ જ છે જે લોકોની ઉપર નહીં, પણ લોકોની સાથે રહીને, લોકોના કલ્યાણ દ્વારા પોતાની અને સંસ્થાની પ્રગતિનો માર્ગ પ્રશસ્ત કરે છે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
