મહાભારતના શાંતિપર્વમાં પિતામહ ભીષ્મે લીડરશિપને જેટલી સરળતાથી અને સચોટપણે સમજાવી છે, એવી સમજણ વિશ્વમાં કોઈએ નહીં આપી હોય. લીડરશિપનું એક પણ એવું અંગ નહીં હોય, જે વિશે પિતામહ ભીષ્મે સમજાવ્યું નહીં હોય. માત્ર એક લોભ જેવા મુદ્દાને લઈને તેમણે એટલી સુંદર છણાવટ કરી છે કે એ વિશે વાંચીએ તો આપણને અહોભાવ થયા વિના ન રહે. લોભ વિશે તેઓ એક પ્રભાવશાળી વાત કરતાં જણાવે છે કે જો એક ઉત્તમ લીડર માત્ર પોતાના મનમાંથી `લોભ' નામના અવગુણનો ત્યાગ કરી દે, તો તે એક જ ક્ષણમાં પોતાના માર્ગમાં આવનારી અનેક મોટો આફતો અને વિનાશને એકસાથે ટાળી શકે છે. ભીષ્મ પિતામહ આ વાતને વિસ્તારપૂર્વક સમજાવતાં કહે છે કે આ વિશ્વમાં અને દરેક સંસ્થામાં તમામ પ્રકારનાં પાપ, પતન અને અરાજકતાનું મૂળ જો કોઈ એક બાબત હોય તો તે માત્ર ને માત્ર લોભ છે. જ્યારે એક લીડર કે મેનેજર લોભથી ઘેરાય છે, ત્યારે તેની વિચારશક્તિ, વિવેક અને નૈતિકતાનું વિસર્જન થવા લાગે છે. લોભ એ માનવ મનનો એવો નકારાત્મક આવેગ છે, જે સન્માર્ગે ચાલતા મહાન વ્યક્તિને પણ પતનની ખાઈમાં ધકેલી શકે છે, તેથી લીડરશિપના શિખરે પહોંચવા અને ત્યાં ટકી રહેવા માટે લોભથી મુક્ત રહેવું અનિવાર્ય છે.
લીડરના વ્યક્તિત્વમાં જ્યારે લોભ પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તેનાથી સૌથી પહેલાં છળ અને કપટનો જન્મ થાય છે. કોઈ ટૂંકા ગાળાના લાભ, વધુ સત્તા કે વ્યક્તિગત સ્વાર્થ માટે મેનેજર જ્યારે લોભી બને છે, ત્યારે તે પોતાની ટીમ અને સંસ્થા સાથે અપ્રામાણિક વર્તન કરવા લાગે છે. તે પોતાના ફાયદા માટે વિષમ પરિસ્થિતિઓ ઊભી કરે છે અને અનૈતિક રસ્તાઓ અપનાવવામાં પણ ખચકાતો નથી. આ છળ-કપટની સાથે જ તેનામાં ક્રોધનો ઉદ્ભવ થાય છે. જ્યારે લોભી લીડરની ઈચ્છાઓ કે આકાંક્ષાઓ પૂરી નથી થતી, અથવા કોઈ તેની ગેરવાજબી માંગણીઓનો વિરોધ કરે છે, ત્યારે તેનો આંતરિક લોભ ઉગ્ર ક્રોધમાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે. આ ક્રોધ તેની નિર્ણયશક્તિને ધૂંધળી કરી દે છે અને તે પોતાની ટીમ ઉપર અણછાજતો રોફ જમાવવા લાગે છે. આ જ લોભ આગળ જઈને કામુકતા અને વિષય-વાસનાઓ તરફ પણ દોરી જાય છે, કારણ કે લોભી મન ક્યારેય એક જગ્યાએ સ્થિર રહેતું નથી. તેને ભૌતિક સુખો, સત્તા અને પદનો એવો અસંતોષી ચસકો લાગે છે કે તે નૈતિક સીમાઓ ઓળંગવા તૈયાર થઈ જાય છે.
વધુમાં પિતામહ ભીષ્મ સ્પષ્ટ કરે છે કે લોભથી જ નાહકની તૃષ્ણા જન્મે છે. તૃષ્ણા એટલે એવી તરસ જે ક્યારેય શાંત થતી નથી. એક સફળ લીડર કે મેનેજર માટે મહત્ત્વકાંક્ષા હોવી જરૂરી છે, પરંતુ જ્યારે એ મહત્ત્વકાંક્ષા લોભનું રૂપ ધારણ કરીને અસીમ તૃષ્ણા બની જાય છે, ત્યારે તે વિનાશક સાબિત થાય છે. લીડર પાસે ગમે તેટલાં સંસાધનો, સફળતા કે ધન હોય, પરંતુ જો તેનામાં તૃષ્ણા હોય તો તે ક્યારેય સંતોષ અનુભવી શકતો નથી અને વધુ મેળવવાની આંધળી દોડમાં ખોટા નિર્ણયો લે છે. આ અતિશય લોભ જ અંતે લીડરને પરાધીનતા તરફ ધકેલે છે. બાહ્ય રીતે શક્તિશાળી દેખાતો મેનેજર જ્યારે પોતાની લાલચ પૂરી કરવા અન્ય અનૈતિક તત્ત્વો કે સંજોગો પર નિર્ભર બનવા લાગે છે, ત્યારે તે પોતાની સ્વતંત્રતા અને નૈતિક ક્ષમતા ગુમાવી બેસે છે. તે પોતાના જ સ્વાર્થનો ગુલામ બની જાય છે અને તેની સ્વતંત્ર વિચારસરણી ખતમ થઈ જાય છે.
લોભ માત્ર પરાધીનતા જ નથી લાવતો, પરંતુ તે માયા અને મોહને પણ જન્મ આપે છે. લોભી લીડર સત્ય અને અસત્ય વચ્ચેનો ભેદ પારખવાની શક્તિ ગુમાવે છે. તે પોતાના ખોટા વિચારો અને પરિણામોના મોહમાં એવો અંધ બની જાય છે કે તેને પોતાની આસપાસના સાચા અને પ્રામાણિક લોકોની સલાહ પણ કડવી લાગે છે. આ મોહમાંથી જ પછી ઉદ્દંડતા અને અહંકારનો દાનવ બહાર આવે છે. લીડરમાં જ્યારે અવિવેકી ઉદ્દંડતા આવે છે, ત્યારે તે પોતાની ટીમના સભ્યો, સહયોગીઓ અને સબઓર્ડિનેટ્સ પ્રત્યે અસંવેદનશીલ બની જાય છે. તે પોતે જ સર્વોપરી છે અને તેના નિર્ણયો જ આખરી છે તેવો વિષેલો ભ્રમ તેના મનમાં ઘર કરી જાય છે. તે અન્યોના ભલા કે વિકાસની ચિંતા કરવાને બદલે માત્ર પોતાના અહંકારને પોષવામાં મગ્ન રહે છે. આ અભિમાન જ અંતે તેને પોતાની સંસ્થા અને સમાજથી સંપૂર્ણપણે અલગ કરી દે છે અને તેના પતનનો પાયો નાખે છે.
તેથી જ ભીષ્મ પિતામહની આ કાળજયી વાણી આજના આધુનિક કોર્પોરેટ અને સામાજિક યુગમાં લીડરશિપ અને મેનેજમેન્ટ માટે સુવર્ણ સિદ્ધાંત સમાન છે. જો એક લીડર આ તમામ દુર્ગુણો અને મુશ્કેલીઓમાંથી મુક્ત રહીને એક આદર્શ લીડર તરીકે ઊભરી આવવા માંગતો હોય, તો તેણે અલગ અલગ અવગુણો સામે લડવાની જરૂર નથી,
પરંતુ માત્ર પોતાના મનમાંથી `લોભ'નો ત્યાગ કરી દેવો જોઈએ. જો લીડર લોભથી દૂર રહેશે, તો છળ, કપટ, ક્રોધ, તૃષ્ણા, પરાધીનતા, મોહ, ઉદ્દંડતા અને અભિમાન જેવા તમામ અવગુણો આપોઆપ તેનાથી જોજનો દૂર ભાગી જશે. જે મેનેજર નીતિ, નિષ્ઠા અને અલોભી વૃત્તિથી પોતાની ટીમનું સંચાલન કરે છે, તે માત્ર પોતાની સંસ્થાને જ પ્રગતિના શિખરે નથી લઈ જતો, પરંતુ તે સર્વત્ર અતુલ્ય સફળતા અને અક્ષય કીર્તિ પણ પ્રાપ્ત કરે છે. આવો નિર્લોભી લીડર જ લોકોનાં હૃદય પર રાજ કરે છે અને તેનો પ્રભાવ યુગો સુધી અમર રહે છે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
