શ્રદ્ધાળુ સુખી જ થાય? તાર્કિક દુઃખી જ થાય?

રશિયન લેખક ટોલ્સ્ટોયે તર્કની મદદથી જીવનનો અર્થ શોધવાની કોશિશ કરી ત્યારે એમને જે તારણ જડ્યું તે આ હતું: જીવન નકામું છે, જીવતા રહેવાનો કોઈ મતલબ નથી.

એટલે ટોલ્સ્ટોય એવા તારણ પર પહોંચ્યા કે તાર્કિક જ્ઞાન જીવનને અર્થસભર બનાવી શકે નહીં એ તો ઠીક, એ (કોરું) જ્ઞાન તો ઊલટાનું જીવનમાંથી ધબકારની બાદબાકી કરી નાખે છે. બીજી તરફ કરોડો સામાન્ય લોકો જીવનમાં જે અર્થ જોઈ શકે છે તેનો આધાર એક એવું જ્ઞાન છે, જેને ઊંચેરા, બુદ્ધિશાળી લોકો તુચ્છકારથી જુએ છે અને એ જ્ઞાનને ભ્રામક તથા તર્ક વિનાનું ગણે છે. એ બિનતાર્કિક `જ્ઞાન' છે શ્રદ્ધા.

આગળની વાત ટોલ્સ્ટોયના શબ્દોમાં...

તર્ક વગરના જ્ઞાનને એટલે કે શ્રદ્ધાને હું સ્વીકારી શકું તેમ નહોતો, કારણ કે શ્રદ્ધામાં તો જાતજાતની ભેદી વાતોનો સમાવેશ થતો હતો. જેમ કે, ઉપર કોઈ ભગવાન છે. ભગવાન એક પણ છે અને ત્રણ ટ્રિનિટી (ધ ફાધર, ધ સન એન્ડ ધ હોલી સ્પિરિટ) પણ છે. ભગવાને છ દિવસમાં સૃષ્ટિ ઘડી કાઢી. ઉપર શેતાનો અને ફરિશ્તાઓ બેઠા છે. મગજને તાળું મારીને આ બધી વાતો સ્વીકારવા જેટલો અંધભક્ત હું બની શકું તેમ નહોતો.

મારી પરિસ્થિતિ ભયંકર હતી. મારી બુદ્ધિ જીવનને નકારી રહી હતી અને શ્રદ્ધા મને તર્ક છોડી દેવા કહી રહી હતી. મારા માટે તર્કનો ત્યાગ તો જીવનના ત્યાગથી પણ અઘરો હતો.

તર્ક કહેતો હતો કે જીવનમાં કશું દાટ્યું ન હોવાથી મરી જવું જોઈએ. છતાં આખી માનવજાત હંમેશાં જીવતી રહી છે અને આજેય જીવી રહી છે. હું પોતે પણ તર્કના આદેશ (મરી જા) છતાં જીવી જ રહ્યો છું.

બીજી તરફ શ્રદ્ધા મને એ તર્ક છોડવા કહી રહી હતી, જે તર્ક મને કહી રહ્યો હતો કે જીવવા માટે જીવનનું કારણ શોધવું જરૂરી છે.

આ વિરોધાભાસમાંથી નીકળવાના બે જ રસ્તા હતા. કાં તો હું એવું સ્વીકારું કે જેને હું તર્ક ગણું છું એ પૂરતો તાર્કિક નથી અથવા જેને હું બિનતાર્કિક ગણું છું એ કંઈ એટલું બધું બિનતાર્કિક નથી.

આ મામલે વધુ ઊંડું ચિંતન કરતાં મને મારી એક ભૂલ સમજાઈ. તે ભૂલ એ હતી કે મારો સવાલ જુદો હતો અને મારી વિચારણા બીજા જ ક્ષેત્રમાં ઘૂમી રહી હતી. મારો સવાલ આ હતોઃ મારે શા માટે જીવવું જોઈએ? અથવા શું એવું કશું છે જે મારા આ ભ્રામક અને ક્ષણભંગુર જીવનમાં નક્કરતા અને અનંતતા પ્રગટાવી શકે? અર્થાત્ શું આ અનંત બ્રહ્માંડમાં મારા મર્યાદિત અસ્તિત્વનો કોઈ અર્થ હોઈ શકે ખરો?

આ હતો મારો સવાલ અને મારી ભૂલ એ હતી કે હું મર્યાદિતતાનો જવાબ અનંતમાં અને અનંતનો જવાબ મર્યાદિતતામાં શોધી રહ્યો હતો (હિન્દુ-બૌદ્ધ ભાષામાં કહીએ તોઃ સંસારમાં બ્રહ્મની અને બ્રહ્મમાં સંસારની શોધ કરવી).

મારો સવાલ એ હતો કે સ્થળ, કાળ અને કાર્યકારણની પેલે પાર મારા જીવનનો કોઈ અર્થ હોઈ શકે? બીજી તરફ મારી મથામણ એ દિશામાં ચાલી રહી હતી કે સ્થળ, કાળ અને કાર્યકારણના ક્ષેત્રની અંદરના મર્યાદિત સંસારમાં મારા જીવનનો કોઈ અર્થ હોઈ શકે? તર્કનો જવાબ સ્પષ્ટ હતોઃ જીવનનો કોઈ અર્થ હોઈ શકે નહીં.

અનંતને મર્યાદિત સાથે અને મર્યાદિતને અનંત સાથે સરખાવવાની આ સમગ્ર ભેજાફોડીના અંતે મારે ફરજિયાતપણે સ્વીકારવું પડ્યું કે જે જે છે તે છે. ઊર્જા ઊર્જા છે. દ્રવ્ય દ્રવ્ય છે. ઈચ્છા ઈચ્છા છે. અનંત અનંત છે અને શૂન્ય શૂન્ય છે. આનાથી આગળ હું જઈ શકું તેમ નહોતો.

આ તો ગણિતના પેલા કૂટપ્રશ્ન જેવું થયું, જેમાં તમે સમીકરણ ઉકેલવા મથો ત્યારે સમીકરણ તો ન ઉકલે, પણ તમને કેવળ સંજ્ઞાની ઓળખ જ મળે કે a = a કે x = x કે o = o. જીવતરના અર્થ વિશેનો કોયડો વિજ્ઞાન ઉકેલી શકે તેમ નહોતું. વિજ્ઞાન પાસે તો કેવળ સંજ્ઞાઓની ઓળખ જ હતી કે આ આ છે અને તે તે છે (જે છે તે શા માટે છે, એની સાર્થકતા શી છે એ બધી જફામાં વિજ્ઞાન પડતું નહોતું). ફિલોસોફીના ક્ષેત્રમાં પણ જીવનની સાર્થકતા વિશેના પ્રશ્નના જવાબો યા તો ગોળ ગોળ હતા કે પછી જવાબમાં કેવળ ઓળખો અને લેબલો જોવા મળી રહ્યાં હતાં. જેમ કે, (ફિલોસોફર) શોપનહોઅર પાસે જીવન વિશેની બે ઓળખો હતીઃ નિરર્થક અને અશુભ. (આ તો જીવનનું વર્ણન થયું, ઓળખ થઈ. આમાં જવાબ ક્યાં?)

આવામાં સાર્થકતાના સવાલના જવાબ માટે મારી પાસે એક જ રસ્તો બચતો હતોઃ સવાલને જુદી રીતે પૂછવો, સવાલમાં એક નવો મુદ્દો ઉમેરવો કે શું અનંત અને મર્યાદિત વચ્ચે (સાપેક્ષ અને નિરપેક્ષ વચ્ચે) કોઈ સંબંધ હોઈ શકે ખરો?

તર્ક પાસે આ પ્રશ્નનો જવાબ નહોતો, પરંતુ શ્રદ્ધા પાસે જવાબો હતા. શ્રદ્ધા પોતે ભલે ગમે તેટલી બિનતાર્કિક હોય, પરંતુ એ અનંત-મર્યાદિત વચ્ચેના સંબંધનો જવાબ તો આપતી હતી. જેમ કે, હું પૂછું કે મારે કઈ રીતે જીવવું જોઈએ? તો શ્રદ્ધા પાસે જવાબ હતોઃ ઇશ્વરની ઇચ્છા મુજબ. હું પૂછું કે મારા જીવનમાંથી છેવટે નક્કર કહી શકાય એવું શું નીપજી શકે? તો શ્રદ્ધાનો જવાબ હતોઃ નર્કની કાયમી પીડા કે સ્વર્ગનું કાયમી સુખ. હું પૂછું કે મૃત્યુ પણ જેને મારી ન શકે એવું કંઈ છે ખરું? જવાબમાં શ્રદ્ધા કહેતી હતીઃ અનંતતામાં ઓગળી જવું, ઇશ્વર સાથે એકાકાર થઈ જવું.

લગભગ આખી માનવજાત આ જ શ્રદ્ધા અને આ જ જવાબોથી સંતોષ માનીને જીવી રહી હતી. શ્રદ્ધા મારે મન સાવ જ બિનતાર્કિક હતી અને છતાં આ જ શ્રદ્ધા લોકોને જીવવાનું બળ પૂરું પાડી રહી હતી. (ક્રમશઃ)

***

ટોલ્સ્ટોય જાણે એવું કહી રહ્યા હોવાનું લાગી શકે કે શ્રદ્ધાળુ જ જીવી શકે અને સુખી થઈ શકે, જ્યારે તર્કપ્રેમીઓ-રેશનાલિસ્ટો યા તો આપઘાત કરી લે અથવા દુઃખી થાય. વાસ્તવમાં એવું નથી. ઘણા રેશનાલિસ્ટો એકદમ સરસ રીતે, સુખેથી જીવતા હોય છે અને ઘણા શ્રદ્ધાળુઓ દુઃખી પણ હોય છે અને એમાંના કેટલાક તો આપઘાત પણ કરે છે. આ મુદ્દે આગળ-ઉપર તમે તમારી રીતે વિચારજો. ટોલ્સ્ટોયની આગળની વિચારણા વિશે વાત કરીશું આવતા અંકે.