દૂરદર્શિતા અને સમજદારી એ જ એક સફળ લીડરની ઓળખ છે. મહાભારતના `શાંતિપર્વ'માં પિતામહ ભીષ્મે આ વાતને કેન્દ્રમાં રાખીને યુધિષ્ઠિરને રાજ્યના શાસન અને લીડરશિપનાં અનેક પાસાંઓ પર ઊંડાણપૂર્વકની સલાહ આપી છે.
જેમાં સૌથી મહત્ત્વનો વિષય છે લીડરે કેવા સલાહકારો રાખવા જોઈએ. ભીષ્મ કહે છે કે એક નેતાની સફળતા અને નિષ્ફળતા તેના સલાહકારો પર આધાર રાખે છે. જો સલાહકારો લાયક અને પ્રામાણિક ન હોય, તો લીડર ગમે તેટલો સક્ષમ હોય, પણ તે ભૂલો કરશે અને રાજ્ય મુસીબતમાં મુકાશે. આ માટે જ ભીષ્મ સલાહકારોની પસંદગી માટે અનેક સિદ્ધાંતો રજૂ કરે છે.
ભીષ્મ યુધિષ્ઠિરને કહે છે કે સલાહકાર એવો હોવો જોઈએ જે માત્ર લીડરની ઈચ્છા મુજબની વાતો ન કરે, પરંતુ સાચી અને કડવી સલાહ આપવાની હિંમત રાખે. એક લીડરને કાયમ ખુશ રાખનારા સલાહકારો નકામા છે, કારણ કે તેઓ સત્યને છુપાવે છે અને લીડરને ખોટા માર્ગે દોરે છે. આથી સલાહકાર એ જ યોગ્ય છે જે ભલે અપ્રિય લાગે, પણ સાચી પરિસ્થિતિનું નિખાલસ ચિત્ર રજૂ કરે. આ સલાહકાર ભલે કડવો હોય, પણ તે લીડર માટે કલ્યાણકારી હોય છે. ભીષ્મ આ વાત પર ભાર મૂકતાં કહે છે કે લીડરશિપની સાચી કસોટી એ છે કે તે આવી કડવી પણ સાચી સલાહને સ્વીકારી શકે.
ભીષ્મએ બીજી એક અત્યંત મહત્ત્વની વાત કહી છે કે સલાહકાર માત્ર વિદ્વાન કે બુદ્ધિશાળી હોય તે પૂરતું નથી. તેની પાસે વ્યવહારુ જ્ઞાન અને અનુભવ પણ હોવો જોઈએ. જે વ્યક્તિએ જીવનમાં અનેક ચડાવ-ઉતાર જોયા હોય, અનેક પરિસ્થિતિઓનો સામનો કર્યો હોય, તે જ સાચી સલાહ આપી શકે. ભીષ્મ મહાભારતના યુદ્ધનાં ઉદાહરણો દ્વારા આ વાત સમજાવે છે. તેઓ કહે છે કે સલાહકારને માત્ર પુસ્તકીયું જ્ઞાન હોય તો તે યુદ્ધભૂમિની વાસ્તવિકતાને સમજી શકતો નથી. આથી, લીડરે એવા સલાહકારોની પસંદગી કરવી જોઈએ જેમણે જીવનની કસોટીઓ પસાર કરી હોય અને જેમની સમજદારી માત્ર સિદ્ધાંતો પર નહીં, પણ અનુભવો પર આધારિત હોય.
આ ઉપરાંત ભીષ્મ એ પણ કહે છે કે સલાહકારોમાં વિવિધતા હોવી જરૂરી છે. એક જ પ્રકારની વિચારસરણી ધરાવતા સલાહકારો લીડરને એકતરફી દૃષ્ટિકોણ આપશે. આનાથી લીડર નવા વિચારો અને વૈકલ્પિક ઉકેલોથી વંચિત રહી જશે. ભીષ્મ કહે છે કે લીડરની આસપાસ જુદાં જુદાં ક્ષેત્રોના નિષ્ણાતો હોવા જોઈએ. જેમ કે, યુદ્ધનીતિના જાણકાર, અર્થશાસ્ત્રના પંડિત, કાયદાના જાણકાર અને સમાજશાસ્ત્રના નિષ્ણાતો. આ વિવિધતા લીડરને કોઈ પણ સમસ્યાનું બહુઆયામી વિશ્લેષણ કરવામાં મદદ કરે છે. એક સફળ લીડરશિપ માટે આ બહુઆયામી દૃષ્ટિકોણ અનિવાર્ય છે. આનાથી લીડર કોઈ એક બાબત પર જ આધારિત ન રહેતાં, દરેક પાસાનો વિચાર કરીને યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે છે.
ભીષ્મ સલાહકારોની પ્રામાણિકતા પર પણ ખૂબ ભાર મૂકે છે. તેઓ કહે છે કે સલાહકાર માત્ર બુદ્ધિશાળી અને અનુભવી હોવા પૂરતું નથી, પરંતુ તેઓ પ્રામાણિક અને વફાદાર પણ હોવા જોઈએ. જે સલાહકાર પોતાના અંગત સ્વાર્થ માટે લીડરને ખોટી સલાહ આપે, તે રાજ્યનો સૌથી મોટો શત્રુ છે. આવા સલાહકારો રાજ્યમાં ભ્રષ્ટાચાર અને અરાજકતા ફેલાવી શકે છે. આથી લીડરે સલાહકારની પસંદગી કરતી વખતે તેની પ્રામાણિકતા અને તેના ચારિત્ર્યની પણ કસોટી કરવી જોઈએ. ભીષ્મ જણાવે છે કે પ્રામાણિકતા એ એક એવી સંપત્તિ છે, જે લીડરને લાંબા ગાળે સફળતા અપાવે છે. જો સલાહકાર પ્રામાણિક હોય તો તે લીડરને ગમે તેવી વિકટ પરિસ્થિતિમાં પણ સાચા માર્ગે લઈ જશે.
શાંતિપર્વમાં ભીષ્મ દ્વારા કહેવાયેલી એક બીજી મહત્ત્વની વાત એ છે કે સલાહકારો લીડરનાં ગુણગાન ગાનારા ન હોવા જોઈએ. જે સલાહકાર માત્ર વખાણ કરે અને ભૂલો તરફ આંખ આડા કાન કરે, તે લીડરને અહંકાર તરફ દોરી જાય છે. ભીષ્મ કહે છે કે અહંકાર એ લીડરશિપ માટે સૌથી મોટો શત્રુ છે. અહંકારી લીડર પોતાના વિચારોને જ સર્વશ્રેષ્ઠ માને છે અને અન્ય કોઈની વાત સાંભળતો નથી. આનાથી તે પોતાના પતનનું કારણ બને છે. આથી ભીષ્મ સલાહ આપે છે કે લીડરે એવા સલાહકારો રાખવા જોઈએ જે સમયાંતરે લીડરની ભૂલો બતાવે અને તેને વાસ્તવિકતાનો અહેસાસ કરાવે. આનાથી લીડર સતત પોતાનામાં સુધારો કરી શકે છે અને વધુ સારો નિર્ણય લઈ શકે છે.
ભીષ્મ સલાહકારોને માત્ર રાજ્યના હિત માટે જ નહીં, પરંતુ લીડરના વ્યક્તિગત વિકાસ માટે પણ મહત્ત્વના ગણાવે છે. તેઓ કહે છે કે સારા સલાહકારો લીડરને શીખવા અને વિકસવા માટે પ્રેરણા આપે છે. આ સલાહકારો લીડરની ક્ષમતાઓને પડકારે છે અને તેને વધુ ઊંચાઈએ પહોંચવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. આમ, એક સક્ષમ સલાહકાર મંડળ એ માત્ર રાજ્યની સ્થિરતા માટે જ નહીં,
પરંતુ લીડરના વ્યક્તિત્વના ઘડતર માટે પણ અત્યંત જરૂરી છે. ભીષ્મ આખરે યુધિષ્ઠિરને એવો સંદેશ આપે છે કે લીડરશિપ એ એક કલા છે અને આ કલાને નિખારવા માટે લાયક સલાહકારોનું જૂથ હોવું અનિવાર્ય છે. મહાભારતનો આ ઉપદેશ આજે પણ એટલો જ પ્રાસંગિક છે. આજે પણ ભીષ્મની આ સલાહ વ્યાવસાયિક લીડરશિપ હોય કે રાજકીય લીડરશિપ, દરેક ક્ષેત્રમાં માર્ગદર્શક બની રહે છે, કારણ કે એક સાચો લીડર પોતાના સલાહકારોની પસંદગીમાં ક્યારેય બેદરકાર રહી શકતો નથી.