સત્તરમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં યુરોપના લશ્કરમાં એક અત્યંત વિચિત્ર અને રહસ્યમય બીમારી ફેલાઈ હતી. યુદ્ધના મેદાનમાં લડતા સ્વિસ સૈનિકો અચાનક જ શારીરિક રીતે ઓગળવા લાગ્યા હતા. તેમને કોઈ ઘાવ નહોતો વાગ્યો, છતાં તેમની ભૂખ મરી ગઈ હતી, ઊંઘ ગાયબ થઈ ગઈ હતી અને ફેફસાં નબળાં પડી ગયાં હતાં. ઈ.સ. 1688માં જોહાન્સ હોફર નામના એક મેડિકલ સ્ટુડન્ટે આ બીમારી પાછળનું કારણ શોધી કાઢ્યું. આ સૈનિકો યુદ્ધથી નહોતા મરી રહ્યા, તેઓ પોતાના ગામ, માના હાથનું ભોજન અને પોતાના પરિચિત અવાજોથી દૂર હોવાની પીડાથી મરી રહ્યા હતા. હોફરે આ બીમારીને નામ આપ્યું `નોસ્ટાલ્જિયા'. ગ્રીક ભાષામાં `નોસ્ટોસ' એટલે ઘરે પાછા ફરવું અને `આલ્જિયા' એટલે અસહ્ય પીડા. વીતી ગયેલા સમયમાં ક્યારેય પાછા ન ફરી શકવાની આ પીડા એક જમાનામાં જીવલેણ ગણાતી હતી. આજે આપણે નોસ્ટાલ્જિયાથી મરતા નથી, પણ આપણે તેને આપણી બેઠકખંડોમાં, કૌટુંબિક મેળાવળાઓમાં અને સોશિયલ મીડિયા પર એક અદૃશ્ય અહંકાર તરીકે પહેરીને ફરીએ છીએ.
દરેક પેઢી જેમ જેમ ઉંમરલાયક થાય છે, તેમ તેમ તે પોતાના મગજની અંદર એક ભવ્ય `ખાનગી મ્યુઝિયમ' ઊભું કરી લે છે. આ એવું સંગ્રહાલય છે જેનો એક અફર અને વણલખ્યો નિયમ હોય છે: અમારા બાળપણમાં અને યુવાનીમાં જે પણ બન્યું તે બધું જ પવિત્ર હતું અને અત્યારની પેઢી જે પણ કરી રહી છે તે બધું જ કચરો છે. આ મ્યુઝિયમમાં એક જૂની, ફાટેલી સ્કૂલબેગ અને પેલો સ્ટીલનો ટિફિન ડબ્બો કોઈ પવિત્ર ગ્રંથની જેમ સચવાયેલા હોય છે. આપણે બહુ સગવડતાપૂર્વક એ ભૂલી જઈએ છીએ કે એ બેગનું વજન આપણી કમર તોડી નાખતું હતું, પેન હંમેશાં ખિસ્સામાં લીક થતી હતી અને ટિફિનમાં રહેલું ભોજન આપણને ભાગ્યે જ ભાવતું હતું. બાળપણનો અડધો સમય તો ખુદના જ ટિફિન સામેના આંતરિક બળવામાં અને પડોશીના ટીવીના રિમોટ પર પપ્પાના રહેલા સામ્રાજ્યવાદ સામે કચકચ કરવામાં જ વીત્યો હોય છે. છતાં મગજ એ બધી જ તકલીફોને ચાલાકીથી ભૂંસી નાખે છે. સ્મૃતિ એ કોઈ તટસ્થ સીસીટીવી કેમેરો નથી; સ્મૃતિ એક એવો લાંચ ખાધેલો વકીલ છે, જે માત્ર એ જ પુરાવાઓ રજૂ કરે છે જે ભૂતકાળને નિર્દોષ સાબિત કરતા હોય.
આ `નોસ્ટાલ્જિયા' પાછળનું સૌથી મોટું અને સુંદર જૂઠાણું એ છે કે આપણે ખરેખર કોઈ `બહેતર દુનિયા'ને યાદ નથી કરી રહ્યા, આપણે એ સમયને યાદ કરી રહ્યા છીએ જ્યારે આ દુનિયા આપણી `જવાબદારી' નહોતી. જે ઉનાળાનું વેકેશન આજે આપણને એક સુવર્ણયુગ જેવું લાગે છે, એ જ ઉનાળામાં ભયંકર પાવર-કટ હતા, રિઝલ્ટનો ડર હતો, પિતરાઈ ભાઈઓ સાથેની ઇર્ષા હતી અને ભવિષ્યની અસલામતી હતી, પણ બાળપણ પાસે એક અદ્ભુત લક્ઝરી હોય છે. પુખ્ત વયના લોકોની ચિંતાઓ બાજુના રૂમમાં ચાલતી હોય છે. મોંઘવારી, બીમારી, બજેટ, રાજકારણ અને મૃત્યુ એ બધી `મોટા લોકોની' સમસ્યાઓ હતી. બાળક આશ્ચર્યની સરમુખત્યારશાહીમાં જીવતો હોય છે, જ્યારે પુખ્ત માણસ બિલો અને હપ્તાઓની લોકશાહીમાં ફસાયેલો હોય છે. એટલે જ દરેક માણસને પોતાનો ભૂતકાળ મહાન લાગે છે. માણસ હકીકતમાં બે અલગ અલગ યુગની સરખામણી નથી કરતો, તે પોતાની માથે રહેલા બે અલગ અલગ `બોજ'ની સરખામણી કરતો હોય છે.
આ `અમારો જમાનો'વાળો રોગ કોઈ આજના સમયની જ પેદાશ નથી. ઈ.સ. પૂર્વે આઠમી સદીમાં ગ્રીક કવિ હેસિઓડ પણ લખી ગયો છે કે યુવા પેઢી બગડી ગઈ છે અને પહેલાંનો સમય કેવો અદ્ભુત હતો, જ્યારે માણસને કોઈ દુઃખ નહોતું. માનવજાતની આ સૌથી જૂની માનસિક બીમારી છે. આપણે કાયમ સ્વર્ગને `રિયર-વ્યૂ મિરર'માં જ શોધીએ છીએ. ભવિષ્યએ દરરોજ પોતાની જાતને સાબિત કરવી પડે છે, જ્યારે ભૂતકાળને આપણે વિના મૂલ્યે આદર આપી દઈએ છીએ. આપણને ભ્રમ છે કે આપણું ખાવાનું શુદ્ધ હતું, આપણા સંબંધો ગાઢ હતા, આપણા શિક્ષકો મહાન હતા અને આપણી કેરીઓ પણ વધુ મીઠી હતી. સાઇકોલોજીમાં આ પ્રક્રિયા માટે એક ચોક્કસ શબ્દ છે: `ધ રેમિનિસન્સ બમ્પ'. માણસનું મગજ કિશોરાવસ્થા અને યુવાનીના શરૂઆતનાં વર્ષોની યાદોને અપ્રમાણસર રીતે સૌથી વધુ સંગ્રહિત કરે છે. પહેલો પ્રેમ, પહેલું અપમાન, પહેલી નિષ્ફળતા અને પહેલી છૂપી જીત આ બધું જ મગજ પર કોઈ કાયમી ટેટૂની જેમ છપાઈ જાય છે.
જ્યારે કોઈ ચાલીસ કે પચાસ વર્ષનો માણસ એમ કહે છે કે `અમારા જમાનામાં ગીતો બહુ સારાં હતાં', ત્યારે તે હકીકતમાં સંગીત વિશે વાત જ નથી કરતો હોતો. તે પેલી ટ્યુશન ક્લાસમાં જેની સામે જોઈ નહોતો શક્યો એ છોકરી વિશે વાત કરે છે, વરસાદમાં પલળેલા સાઇકલના રસ્તા વિશે વાત કરે છે અને એ ત્રણ મિનિટ વિશે વાત કરે છે જ્યારે એની જિંદગી કોઈ કોર્પોરેટ એક્સેલ-શીટ નહોતી બની ગઈ. ગીત એ ક્યારેય માત્ર ગીત નથી હોતું,
એ અવાજના વેશમાં છુપાયેલું એક ટાઈમ-મશીન છે. આ જ કારણસર દરેક પેઢીનો નોસ્ટાલ્જિયા એક હદે હાસ્યાસ્પદ બની જાય છે. જે છોકરો મોડી રાત સુધી છુપાઈને ટીવી જોતો હતો, તે જ આજે પિતા બનીને બાળકોની શિસ્ત પર ભાષણ આપે છે. માનવજાત પોતાની જ યુવાનીના ગુનાઓ ભૂલી જઈને મેચ્યોર થાય છે અને પછી સિસ્ટમની પોલીસમાં જોડાઈ જાય છે.
તેમ છતાં આપણે આ સ્મૃતિઓના કાટમાળ પર બહુ ઘાતકી રીતે હસવું ન જોઈએ. નોસ્ટાલ્જિયા માત્ર હિપોક્રિસી નથી, એ એક માનસિક આશ્રયસ્થાન છે. આજના હાઈપર-કનેક્ટેડ સમયમાં, જ્યાં માણસ પોતે એક `બ્રાન્ડ' બની ગયો છે અને જ્યાં ખુશીઓ પણ લાઈક્સ, સેલરી પેકેજ અને સ્ક્રીન-ટાઈમમાં મપાય છે, ત્યાં નોસ્ટાલ્જિયા માણસને એક વિરામ આપે છે. એ અહેસાસ આપે છે કે એક સમયે તું કોઈ ડેટા-એનાલિટિક્સનો હિસ્સો નહોતો. ભૂતકાળ પાસે દુનિયાનો સૌથી સ્માર્ટ વકીલ છે: `અંતર'. આ વકીલ બહુ ચાલાક છે. તે જૂની સજાને શિસ્તમાં, જૂની ગરીબીને સાદગીમાં, જૂની પિતૃસત્તાને પારિવારિક મૂલ્યોમાં અને જૂના કંટાળાને શાંતિમાં ખપાવી દે છે. જૂની વસ્તુઓ કે સમય માટે આપણને એટલે જ આકર્ષણ થાય છે, કારણ કે તે ખતમ થઈ ચૂક્યો છે અને જે ખતમ થઈ ગયું હોય છે તે હંમેશાં સુંદર જ લાગે છે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
