હેલેબિડુ, જેનું પ્રાચીન નામ `દ્વારસમુદ્ર' હતું, તે કર્ણાટક રાજ્યના હાસન જિલ્લામાં આવેલું એક ઐતિહાસિક સ્થળ છે.
તે 12મી સદીમાં હોયસલ સામ્રાજ્યનું કેપિટલ હતું. `હેલેબિડુ' શબ્દનો અર્થ `ખંડેર શહેર' થાય છે, કારણ કે 14મી સદીમાં બહમની સલ્તનતના આક્રમણ બાદ મોટાભાગનો શહેરનો નાશ થયો હતો. હેલેબિડુ તેની ભવ્ય શિલ્પકળા અને સ્થાપત્ય માટે પ્રખ્યાત છે.
હેલેબિડુમાં જોવાલાયક સ્થળો
હોયસલેશ્વર મંદિર :
આ હેલેબિડુનું સૌથી મહત્ત્વનું મંદિર છે, જે ભગવાન શિવને સમર્પિત છે. મંદિરની દીવાલો પર રામાયણ, મહાભારત અને ભાગવત પુરાણના પ્રસંગો દર્શાવતી સુંદર અને બારીક કોતરણી છે. આ શિલ્પોની વિગત અને કારીગરી અદ્ભુત છે.
કેદારેશ્વર મંદિર : આ પણ હોયસલ શૈલીમાં બનેલું એક સુંદર મંદિર છે, જે તેની કોતરણી માટે જાણીતું છે.
જૈન બસાદી : અહીં ત્રણ જૈન મંદિરોનો સમૂહ છે, જેનું નિર્માણ પણ હોયસલ શાસકો દ્વારા થયું હતું. આ મંદિરોમાં જૈન તીર્થંકરોની મૂર્તિઓ છે અને તે તેમની પોલિશ્ડ સપાટી અને કોતરણી માટે પ્રખ્યાત છે.
હોયસલ શિલ્પકળા અને સ્થાપત્ય
જટિલ કોતરણી :
હેલેબિડુનાં મંદિરો, ખાસ કરીને હોયસલેશ્વર મંદિર, તેની અત્યંત બારીક અને જટિલ કોતરણી માટે પ્રખ્યાત છે. મંદિરોની દીવાલો પર નાનાં-નાનાં શિલ્પો એકબીજા સાથે જોડાયેલાં છે, જેમાં હજારો પાત્રો, પ્રાણીઓ, ફૂલો અને ભૌમિતિક ડિઝાઇન જોવા મળે છે. આ કોતરણીની વિગત એટલી સચોટ છે કે શિલ્પીઓની અદ્ભુત કુશળતા સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે.
મંદિરની રચના :
હોયસલેશ્વર મંદિર `દ્વિ-કૂટાચલ' (બે ગર્ભગૃહ) શૈલીમાં બનેલું છે. બે સમાન ગર્ભગૃહો એક મોટા મંડપ સાથે જોડાયેલા છે. આ મંદિર સ્ટાર આકારના પ્લેટફોર્મ પર બનેલું છે, જે મંદિરની આસપાસ પ્રદક્ષિણા કરવા માટેની જગ્યા પણ પૂરી પાડે છે.
મૂર્તિઓ :
મંદિરોમાં દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ, નર્તકો, સંગીતકારો અને પૌરાણિક કથાઓના પ્રસંગો દર્શાવતાં શિલ્પો જોવા મળે છે. આ શિલ્પોમાં ભાવનાઓ અને હાવભાવનું અદ્ભુત નિરૂપણ છે.
યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ :
સપ્ટેમ્બર 2023 બેલુર, હેલેબિડુ અને સોમનાથપુરાના હોયસલ મંદિરોને યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટનો દરજ્જો મળ્યો છે. આ માન્યતાએ આ સ્થળોના ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ મજબૂત બનાવ્યું છે. આ મંદિર સંકુલ `ધ સેક્રેટ એન્સમ્બલ્સ ઓફ ધ હોયસલા' તરીકે ઓળખાય છે. આનાથી હેલેબિડુની પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં પણ વધારો થયો છે.
હેલેબિડુની નજીકનાં સ્થળો
બેલુર : હેલેબિડુથી લગભગ 16 કિલોમીટર દૂર આવેલું બેલુર, હોયસલ સામ્રાજ્યની પ્રથમ રાજધાની હતું. અહીં ચેન્નકેશવ મંદિર આવેલું છે, જે તેની ભવ્ય કોતરણી અને શિલ્પકળા માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.
શ્રવણબેલગોલા : હેલેબિડુથી લગભગ 90 કિલોમીટર દૂર, અહીં 57 ફૂટ ઊંચી ગોમટેશ્વરની વિશાળ મૂર્તિ છે, જે એક ટેકરી પર સ્થાપિત છે. આ જૈન ધર્મનું એક મહત્ત્વનું તીર્થસ્થળ છે.