સમયના આયોજન એટલે કે ટાઇમ મેનેજમેન્ટ વિશે મહાભારતના `શાંતિપર્વ'માં પિતામહ ભીષ્મે યુધિષ્ઠિર સાથે જે ગૂઢ ચર્ચાઓ કરી છે, તેનો અર્ક અત્યંત ચોંકાવનારો છે. ભીષ્મ કહે છે કે આ દુનિયામાં સમય કે કાળ જ તમામ પરિસ્થિતિઓનો જન્મદાતા છે અને કાળ જ માણસની દશા કે દિશા નક્કી કરે છે, પરંતુ નેતૃત્વના સ્તર પર બેઠેલો માણસ જો સમયનું સંચાલન કરવામાં કાચો પડે, તો તે માત્ર પોતાનું જ નહીં, પણ પોતાની સાથે જોડાયેલા આખા સામ્રાજ્ય કે સંસ્થાનું ભયાનક પતન નોતરે છે! ભીષ્મના મતે સમય કોઈની ક્ષણભર પણ રાહ જોતો નથી. જે લીડર સમયની આગળ ચાલતા નથી શીખતો, સમય તેને ક્ષણભરમાં કચડીને ક્યાંય આગળ નીકળી જાય છે અને એકવાર હાથમાંથી સમય નીકળી ગયા પછી પશ્ચાત્તાપ સિવાય હાથમાં કશુંય બચતું નથી.
પિતામહ ભીષ્મ સમય અને માણસના મનના આંતરિક સંબંધને સાઇકોલોજિકલી બહુ સુંદર અને ઊંડાણપૂર્વક સમજાવે છે. તેઓ કહે છે કે માણસ પાસે સમય નથી હોતો એવું વાસ્તવમાં હોતું જ નથી, પણ તેની પાસે પોતાની `પ્રાથમિકતાઓ'ની સ્પષ્ટતા નથી હોતી. જ્યારે માણસ પોતાના આખા દિવસનો મોટો ભાગ બિનજરૂરી, તુચ્છ, નાદાન અને નકામાં કામોમાં કે વાતોમાં વેડફી નાખે છે, ત્યારે અગત્યના અને ગંભીર કામો માટે તેની પાસે સમય બચતો જ નથી. આ પરિસ્થિતિ માણસના મનમાં એક અદૃશ્ય પણ અત્યંત ભયાનક પ્રકારના આંતરિક તણાવ અને વિષાદને જન્મ આપે છે. દિવસના અંતે જ્યારે અગત્યનાં અને મુખ્ય કામો અધૂરાં રહી જાય છે, ત્યારે માણસ પોતાની જ નજરોમાં નાનો પડે છે અને ઓવરથિંકિંગ તથા સતત ચિંતાના ભયાનક ચક્રવ્યૂહમાં ફસાઈ જાય છે. ભીષ્મ કહે છે કે આ અસ્તવ્યસ્તતા જ માણસની નિર્ણયશક્તિ, તેનો આત્મવિશ્વાસ અને તેની સમગ્ર આંતરિક ઊર્જાને ધીમે ધીમે ક્ષીણ કરીને તેને અંદરથી સાવ ખોખલો કરી નાખે છે.
અહીં એક બીજી અત્યંત મહત્ત્વની વાત પણ ભીષ્મ ઉમેરે છે તે છે `આળસ' અને `કામ ટાળવાની વૃત્તિ'. પિતામહ આ આળસને અને પ્રોક્રાસ્ટિનેશનને માણસનો સૌથી મોટો ગુપ્ત શત્રુ ગણાવે છે. તેઓ કહે છે કે સમયસર અને યોગ્ય ઘડીએ લેવાયેલો એક નાનો નિર્ણય પણ સમય વીતી ગયા પછી લેવાયેલા મોટામાં મોટા નિર્ણય કરતાં હજારો ગણો શ્રેષ્ઠ હોય છે. જે લીડર કે સામાન્ય માણસ આજનું કામ કાલ પર ઠેલવાની ખરાબ આદત ધરાવે છે, તે વાસ્તવમાં પોતાના ભવિષ્યમાં ઉપાધિઓ અને મુસીબતોનો એક બહુ મોટો પહાડ ઊભો કરી રહ્યો હોય છે. કામને ટાળવાની આ પ્રવૃત્તિ માણસના આત્મવિશ્વાસને કુહાડાની જેમ હણી લે છે અને તેને આખો દિવસ સતત એક અજ્ઞાત ભય, માનસિક બોજ અને ગિલ્ટના ભાર હેઠળ જીવવા માટે મજબૂર કરે છે. આવો માણસ ક્યારેય પણ પોતાના જીવનમાં શાંતિ કે પ્રસન્નતાનો અનુભવ કરી શકતો જ નથી.
આજના આધુનિક જમાનામાં ટાઇમ મેનેજમેન્ટ પર હજારો પુસ્તકો, સેમિનારો અને વર્કશોપ થાય છે, પણ મોટાભાગના લોકો એ મૂળ વાત નથી સમજી શકતા કે સમયનું મેનેજમેન્ટ એ વાસ્તવમાં `મનનું મેનેજમેન્ટ' છે. પિતામહ ભીષ્મે હજારો વર્ષો પહેલાં આ અકડાટ સત્ય સમજાવતાં સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે જે માણસ પોતાના મન, પોતાની ચંચળતા અને તેની ક્ષણિક ઉત્સુકતાઓ પર સંયમ નથી રાખી શકતો, તે ક્યારેય પોતાના સમયનો સાચો અને યોગ્ય ઉપયોગ કરી શકવાનો નથી. જો તમારું મન સતત અલગ અલગ વિષયોમાં ભટકતું રહે છે અને તમે દરેક નાની-મોટી કે બિનજરૂરી બાબતમાં તમારી કીમતી ઊર્જા વેડફી નાખો છો, તો તમે ગમે તેટલા કાગળ પર ટાઈમટેબલ બનાવશો કે ગમે તેટલી ડિજિટલ એપ્લિકેશનો વાપરશો, તોય દિવસના અંતે માત્ર ભારે અસંતોષ અને માનસિક થાક જ હાથ લાગવાનો છે.
વધુમાં ભીષ્મ એમ પણ કહે છે કે સમયનું મેનેજમેન્ટ ન કરી શકનારો લીડર પોતાની સાથે જોડાયેલા લોકોનો વિશ્વાસ પણ ગુમાવી બેસે છે, કારણ કે જે વ્યક્તિ પોતાના સમયની કદર નથી કરતી, તે બીજાના સમયની કદર પણ કરી શકતી નથી. પરિણામે તેની કાર્યશૈલીમાં એક પ્રકારની અનિશ્ચિતતા આવી જાય છે. તેની નીચે કામ કરતા લોકો કે તેના અનુયાયીઓ સતત મૂંઝવણમાં રહે છે અને આખી સંસ્થાની કે સામ્રાજ્યની કાર્યક્ષમતા ધીમે ધીમે જીરો થઈ જાય છે. સમયનો બગાડ એ માત્ર વ્યક્તિગત નુકસાન નથી, પણ એ તમારી સાથે જોડાયેલા દરેક મોરચે વ્યાપક વિનાશ નોતરે છે.
ભીષ્મ આ આખી વાતને લીડરશિપની એક અત્યંત શક્તિશાળી ગોલ્ડન સ્ટ્રેટેજી તરીકે રજૂ કરતા કહે છે કે એક ઉત્તમ લીડરે પોતાના દિવસનો પ્રથમ પ્રહર માત્ર શાંત આત્મચિંતન, વિઝન અને યોગ્ય આયોજન માટે જ અનામત રાખવો જોઈએ. જો દિવસની શરૂઆતમાં જ તમારું ધ્યેય અને તમારી પ્રાથમિકતાઓ સ્પષ્ટ ન હોય, તો બાકીનો આખો દિવસ આસપાસની પરિસ્થિતિઓ અને લોકો તમને પોતાની મરજી મુજબ દોડાવશે. તમે પરિસ્થિતિઓને ક્યારેય નિયંત્રિત નહીં કરી શકો, પણ પરિસ્થિતિઓ તમને નિયંત્રિત કરવા લાગશે. પોતાના સમય પર પૂર્ણ કાબૂ મેળવવો એ જ પોતાના મન પર કાબૂ મેળવવાની, નેતૃત્વ સાબિત કરવાની અને જીવનમાં અવિચળ સફળતા પામવાની અકાટ્ય વન લાઈન સ્ટ્રેટેજી છે. નહીંતર કાળ તો વહેતો જ રહેશે અને તમે આખી જિંદગી માત્ર એ વીતેલા સમયની પાછળ અસહાય થઈને દોડતા જ રહી જશો.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
