મહાભારતના શાંતિપર્વમાં પિતામહ ભીષ્મે મેનેજમેન્ટ અને લીડરશિપના જે ગૂઢ સિદ્ધાંતો આપ્યા છે, તે સદીઓ પછી આજે પણ આધુનિક કોર્પોરેટ જગત અને સંસ્થાઓના સંચાલનમાં એટલા જ પ્રાસંગિક છે, જેનું એક વધુ ઉદાહરણ છે ભીષ્મ પિતામહનું આ કથન. તેઓ યુધિષ્ઠિરને કહે છે કે ઋણ, શત્રુ, અગ્નિ અને રોગને ક્યારેય શેષ એટલે કે બાકી ન છોડવા જોઈએ. કેમ? તો કે ભીષ્મના મતે આ ચાર તત્ત્વો એવાં છે જે શરૂઆતમાં ખૂબ નાના, નહીંવત્ કે ઉપેક્ષા કરી શકાય તેવા લાગે છે, પરંતુ જો તેમને મૂળમાંથી ખતમ કરવામાં ન આવે તો તે સમય જતાં વિરાટ સ્વરૂપ ધારણ કરીને કોઈ પણ લીડર કે મેનેજરના પતનનું કારણ બની શકે છે. એટલે જ આધુનિક બિઝનેસ અને મેનેજમેન્ટના સંદર્ભમાં આ ચારેય પરિબળોને ઊંડાણપૂર્વક સમજીને તેના પર સમયસર પગલાં લેવાં એ જ સાચી લીડરશિપની ઓળખ છે.
આ સિદ્ધાંતનું પ્રથમ પાસું `ઋણ' એટલે કે દેવું છે, જેને આજના આર્થિક યુગમાં નાણાકીય શિસ્ત અને જવાબદારીના સંદર્ભમાં જોવું રહ્યું. કોઈ પણ સંસ્થા કે પ્રોજેક્ટને ચલાવવા માટે લીડર કે મેનેજર ઘણીવાર માર્કેટમાંથી અથવા રોકાણકારો પાસેથી મૂડી એકત્રિત કરે છે. વ્યાપારના વિસ્તરણ માટે દેવું લેવું એ સામાન્ય બાબત હોઈ શકે છે, પરંતુ તેને સમયસર ચૂકવવામાં બેદરકારી દાખવવી અથવા દેવાના વ્યાજના ચક્રવૃદ્ધિ પ્રભાવને નજરઅંદાજ કરવો એ આત્મઘાતી સાબિત થાય છે. આધુનિક મેનેજર તરીકે જો નાણાકીય જવાબદારીઓ અથવા બાકી લેણાંને યોગ્ય સમયે સેટલ કરવામાં ન આવે, તો તે સંસ્થાની લિક્વિડિટી અને શાખ પર નકારાત્મક અસર કરે છે. જ્યારે નાણાકીય કટોકટી વકરે છે ત્યારે લીડરનું ધ્યાન વ્યૂહાત્મક વિકાસ પરથી હટીને માત્ર કટોકટી નિવારણ પર આવી જાય છે, જે આખરે સંસ્થાના પતન તરફ દોરી જાય છે, તેથી નાણાકીય શિસ્ત જાળવીને દેવાને સમયસર અને સંપૂર્ણપણે ચૂકવવું એ એક જવાબદાર લીડરનું પ્રાથમિક કર્તવ્ય છે.
બીજું તત્ત્વ `શત્રુ' છે, જેને આજના સમયમાં કોઈ પ્રત્યક્ષ યુદ્ધના મેદાનના દુશ્મન તરીકે નહીં, પરંતુ બજારની તીવ્ર સ્પર્ધા, આંતરિક વિખવાદ અથવા અસંતુષ્ટ હિતધારકો તરીકે જોવું જોઈએ. વ્યાવસાયિક જગતમાં તમારી સ્પર્ધાત્મક કંપનીઓ સતત તમને પાછળ છોડવાની ફિરાકમાં હોય છે. જો કોઈ લીડર બજારના નાના સ્પર્ધકને નબળો સમજીને તેની ઉપેક્ષા કરે છે, તો ડિજિટલ યુગમાં એ નાનો સ્પર્ધક રાતોરાત મોટું આક્રમણ કરીને માર્કેટ લીડર બની શકે છે. વધુમાં, સંસ્થાની અંદર ઊભા થતા આંતરિક મતભેદો, કર્મચારીઓનો અસંતોષ કે ઓફિસ પોલિટિક્સ પણ એક આંતરિક શત્રુ સમાન છે. એક સક્ષમ મેનેજર ક્યારેય પણ ટીમમાં ઊભા થતા નકારાત્મક વાતાવરણ કે કડવાશને બાકી રાખતો નથી. જો આંતરિક સંઘર્ષોની અવગણના કરવામાં આવે, તો તે આખી ટીમની ઉત્પાદકતાને નષ્ટ કરી નાખે છે. લીડરે સજાગ રહીને કાં તો સ્પર્ધાત્મક પડકારોને પરાસ્ત કરવા પડે છે અથવા આંતરિક વિખવાદોને તરત જ ઉકેલીને સંવાદિતા સ્થાપવી પડે છે.
ત્રીજું મહત્ત્વનું પરિબળ `અગ્નિ' છે, જે મેનેજમેન્ટની ભાષામાં અનપેક્ષિત કટોકટી, નાની ભૂલો અથવા નૈતિક ક્ષતિઓનું પ્રતીક છે. અગ્નિની એક નાનકડી ચિનગારી પણ જો સમયસર ઓલવવામાં ન આવે, તો તે જોતજોતાંમાં આખા જંગલને ભસ્મીભૂત કરી શકે છે. સંસ્થામાં થતી કોઈ પણ નાની પ્રક્રિયાગત ભૂલ, ડેટા લીક થવાની ઘટના, ગ્રાહકની નાની ફરિયાદ અથવા પ્રોડક્ટમાં રહેલી સામાન્ય ખામી એ અગ્નિની ચિનગારી સમાન છે. એક દૂરદર્શી લીડર તરીકે આવી નાની કટોકટીઓને ક્યારેય હળવાશથી ન લેવી જોઈએ. જો મેનેજર આવી નાની સમસ્યાઓને `પછી જોઈ લઈશું' એમ કહીને ટાળે છે, તો આગળ જતાં તે એક મોટી કટોકટીમાં પરિવર્તિત થઈને કંપનીની પ્રતિષ્ઠા અને બ્રાન્ડ વેલ્યૂને ધૂળમાં મેળવી શકે છે, તેથી કોઈ પણ સંભવિત જોખમને તેના પ્રારંભિક તબક્કામાં જ ડામી દેવું એ એક કુશળ લીડરની વહીવટી ક્ષમતા દર્શાવે છે.
ચોથું અને અંતિમ તત્ત્વ `રોગ' છે, જેને સંસ્થાકીય અક્ષમતા, ટેક્નોલોજીનું પછાતપણું અથવા ટીમનાં નબળાં સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો સાથે સરખાવી શકાય. જે રીતે શરીરમાં પ્રવેશેલો નાનો રોગ જો બેદરકારી રાખવામાં આવે તો અસાધ્ય બની જાય છે, તે જ રીતે સંસ્થાની અંદર પ્રવેશેલી આળસ, અપારદર્શકતા, ભ્રષ્ટાચાર અથવા બદલાતા સમય સાથે ન બદલાવાની માનસિકતા એક ગંભીર રોગ સમાન છે. આજના ઝડપથી બદલાતા યુગમાં જો કોઈ લીડર નવી ટેક્નોલોજી અપનાવવામાં આનાકાની કરે અથવા ટીમમાં ફેલાઈ રહેલી નકારાત્મક કાર્ય સંસ્કૃતિને રોકવામાં નિષ્ફળ જાય, તો આ સડો આખી સંસ્થાને નબળી પાડી દે છે. મેનેજરે સતત સંસ્થાના હેલ્થ ચેકઅપ એટલે કે ઓડિટ અને પર્ફોર્મન્સ રિવ્યૂ કરતા રહેવું પડે છે, જેથી કોઈ પણ સિસ્ટમિક ખામીને સમયસર સુધારી શકાય.
ભીષ્મ પિતામહનો આ મંત્ર સ્પષ્ટ કરે છે કે અર્ધજાગૃત અવસ્થામાં લીધેલા નિર્ણયો કે સમસ્યાઓ પ્રત્યેનો આંખ આડા કાન કરવાનો અભિગમ લાંબે ગાળે ઘાતક સાબિત થાય છે. કોઈ પણ સમસ્યા જ્યારે જન્મે છે ત્યારે તેને ઉકેલવી સૌથી સરળ હોય છે. એક ઉત્કૃષ્ટ લીડર એ નથી જે માત્ર મોટી આફતો સામે લડે, પરંતુ સાચો લીડર અને મેનેજર એ છે જે નાની આફતોને ક્યારેય મોટી થવા જ ન દે. ઋણ, શત્રુ, અગ્નિ અને રોગ પ્રત્યે શૂન્ય સહિષ્ણુતા રાખવી એ સંસ્થાની સ્થિરતા અને ભવિષ્યની સુરક્ષા માટે અનિવાર્ય છે. અંતતઃ જે લીડર આ ચાર બાબતોને ક્યારેય શેષ નથી છોડતા અને સંપૂર્ણ નિવારણ લાવે છે, તેમની લીડરશિપ સદા અડીખમ રહે છે અને તેઓ સંસ્થાને સફળતાના સર્વોચ્ચ શિખરે લઈ જવામાં સફળ થાય છે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
