શું તમે જાણો છો કે શેમ્પૂની શોધ સૌપ્રથમ ભારતમાં થઈ હતી? હિન્દી શબ્દ ચંપુ પરથી ઊતરી આવ્યો છે, જે સંસ્કૃત શબ્દ છપ્યા પરથી ઉદ્ભવ્યો છે.
આ શબ્દનો મૂળ અર્થ `માલિશ કરવું કે દબાવવું' થાય છે. શેમ્પૂનો ઉપયોગ કરવાની પ્રથા 1500 એડીથી શરૂ થાય છે જ્યારે બાફેલા રીઠા (સાબુના બેરી), આમળાં (ગૂસબેરી), હિબિસ્કસ, શિકાકાઈ (બબૂલ) અને અન્ય મૈત્રીપૂર્ણ ઔષધીઓનું મિશ્રણ બનાવવામાં આવતું હતું અને વાળને સ્વસ્થ બનાવવા અને સાફ કરવા માટે માથાની ચામડી પર ઉપયોગમાં લેવાતું હતું.
1759માં પટનામાં જન્મેલા સાકે દીન મહંમદ વાળંદ સમુદાયના પરિવારમાં હતા. આ યુવાન છોકરો હર્બલ પોશન અને સાબુ બનાવવાની તકનીકો શીખીને મોટો થયો. રસ્તામાં તેણે લોકોને ચંપી (માથાની માલિશ) તેને બ્રિટનમાં શેમ્પૂ કરવાની પ્રથા રજૂ કરવાનું શ્રેય આપવામાં આવે છે, જેમાં તેણે ભારતીય પરંપરાઓને પશ્ચિમી નવીનતાઓ સાથે મિશ્રિત કરી હતી. 1814માં તેણે અને તેની આઇરિશ પત્ની જેન ડેલીએ બ્રિટનમાં પ્રથમ વ્યાપારી `શેમ્પૂઇંગ' વેપર બાથની સ્થાપના કરી, જે દરિયાકિનારે આવેલું અને આરોગ્ય પર્યટન માટે જાણીતું શહેર હતું. મહોમ્મદની સારવાર, જેને `ધ ઇન્ડિયન મેડિકેટેડ વેપર બાથ' તરીકે માર્કેટિંગ કરવામાં આવી હતી, તેણે પરંપરાગત ભારતીય મસાજ તકનીકો સાથે ઉપચારાત્મક સ્ટીમ બાથનું સંયોજન કર્યું. તેણે દાવો કર્યો હતો કે તે સંધિવા, સાંધાનો દુખાવો અને સામાન્ય જડતા સહિતની વિવિધ બીમારીઓને દૂર કરી શકે છે.
તેણે તબીબી લખાણો અને દર્દીના પ્રશંસાપત્રો દ્વારા કુશળતાપૂર્વક તેમની સારવારનો પ્રચાર કર્યો, જેણે તેમની અસરકારકતા પર ભાર મૂક્યો અને રાજવી પરિવાર સહિત ઉચ્ચ વર્ગના ગ્રાહકોને આકર્ષ્યા. તેમનો સ્પા 19મી સદીના દરિયાકિનારે આવેલા રિટ્રીટ માટે એક માંગણી કરતું સ્થળ બન્યું, જેમાં આરોગ્ય અને સુખાકારીના વિક્ટોરિયન પ્રયાસ સાથે વિદેશી ભારતીય પ્રથાઓના આકર્ષણનું મિશ્રણ થયું. મહંમદના નવીન અભિગમે માત્ર શેમ્પૂને લોકપ્રિય બનાવ્યું જ નહીં, પરંતુ બ્રિટનમાં આધુનિક સ્પા ઉપચાર માટે પાયો પણ નાખ્યો. તેઓ માથાના માલિશ માટે એટલા જાણીતા થયા કે ટૂંક સમયમાં જ તેમને કિંગ જ્યોર્જ IV અને કિંગ વિલિયમ IV ના અંગત `શેમ્પૂ સર્જન' બનાવવામાં આવ્યા.
તેમની લોકપ્રિયતા એટલી દૂર સુધી પહોંચી ગઈ કે હોસ્પિટલો દર્દીઓને તેમની પાસે રેફર કરતી હતી, જેના કારણે તેમને ડૉ. બ્રિટનનું ઉપનામ મળ્યું. તેમણે `શેમ્પૂઇંગ અથવા ભારતીય દવાયુક્ત વેપર બાથના ઉપયોગથી થતા ફાયદા' નામનું પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું. 1900ના દાયકાના ઘણા સમય પછી જ શેમ્પૂનો અર્થ ફક્ત મસાજથી વાળને સાફ કરવા માટે બીજા પદાર્થના ઉપયોગ તરફ બદલાઈ ગયો.
યુરોપમાં શેમ્પૂના શરૂઆતના દિવસોમાં અંગ્રેજી હેરડ્રેસર પાણીમાં શેવ્ડ સાબુ ઉકાળતા હતા અને તેમાં ચમક અને સુગંધ માટે જડીબુટ્ટીઓ ઉમેરતા હતા. 20મી સદીના અંતમાં વ્યાપારી રીતે ઉત્પાદિત શેમ્પૂ દેખાવા લાગ્યા. અમેરિકન મેગેઝિનમાં 1914માં કેન્થ્રોક્સ શેમ્પૂની જાહેરાતમાં યુવતીઓને તળાવમાં વાળ ધોતા દર્શાવી હતી. જ્યારે રેક્સલના મેગેઝિનની જાહેરાતોમાં હાર્મની હેર બ્યૂટીફાયર અને શેમ્પૂનો પ્રચાર કરવામાં આવ્યો હતો. 1900માં જર્મન પરફ્યૂમર અને હેરસ્ટાઇલિસ્ટ જોસેફ વિલ્હેમ રાઉશે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના એમિશોફેનમાં `ચેમ્પૂઇંગ' નામનો પ્રથમ પ્રવાહી વાળ ધોવાનો સાબુ બનાવ્યો. 1919 સુધીમાં તેણે 8.5 ના pH સાથે એન્ટિસેપ્ટિક કેમોમાઇલ શેમ્પૂ વિકસાવ્યું. 1927માં જર્મન શોધક હંસ શ્વાર્ઝકોપ્ફ દ્વારા બર્લિનમાં મોટા પાયે ઉત્પાદન માટે પ્રવાહી શેમ્પૂને વધુ શુદ્ધ કરવામાં આવ્યું, જેના કારણે એક બ્રાન્ડ બની, જે સમગ્ર યુરોપમાં જાણીતી બની.
આપણે સાકે દીન મહંમદની શોધથી ઘણા આગળ નીકળી ગયા છીએ. આજે બજારમાં તમામ પ્રકારનાં અને જાતનાં શેમ્પૂ ઉપલબ્ધ છે. વિવિધ જરૂરિયાતો માટે ક્રમચય અને સંયોજનો સાથે ઓઈલી વાળ કે સૂકા વાળ કે રંગીન વાળ કે બાળકના વાળ માટે પણ!