ઇન્ટરમીડિયેટ રેન્જ બેલિસ્ટિક મિસાઇલ લશ્કરી ભાથાનું એવું તીર જે બીજા ખંડ પર ત્રાટકે છે

આધુનિક વૈશ્વિક સંરક્ષણ પ્રણાલીમાં મિસાઈલ ટેક્નોલોજી દેશની સાર્વભૌમત્વતા અને તાકાતનું પ્રતીક છે. શોર્ટ રેન્જ (SRBM) અને મીડિયમ રેન્જ (MRBM) મિસાઈલો પ્રાદેશિક સ્તરે સુરક્ષા પૂરી પાડે છે, જ્યારે ઇન્ટરમીડિયેટ રેન્જ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ (IRBM) એક ડગલું આગળ વધીને આખા ખંડ સ્તરે સુરક્ષા અને સંતુલન સ્થાપિત કરવાનું કામ કરે છે. તે માત્ર પાડોશી દેશો જ નહીં, પરંતુ હજારો કિલોમીટર દૂર બેઠેલા સંભવિત દુશ્મનો માટે પણ એક શક્તિશાળી પડકાર છે.  

IRBM શું છે? તેની પ્રહાર ક્ષમતા કેવી છે?

સંરક્ષણ માપદંડો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓ અનુસાર, 3,000 કિલોમીટરથી લઈને 5,500 કિલોમીટર (અંદાજે 1,860થી 3,410 માઈલ) સુધીની પ્રહાર ક્ષમતા ધરાવતી બેલિસ્ટિક મિસાઈલને IRBMની શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવે છે. આ મિસાઈલો પૃથ્વીના વાતાવરણની ઘણી બહાર, અંતરીક્ષની સરહદોને સ્પર્શીને એક વિશાળ પરવલય (Parabolic) માર્ગ કાપે છે. જ્યારે તે વાતાવરણમાં પુનઃ પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તેની ગતિ અવાજની ગતિ કરતાં પણ ઘણી વધારે એટલે કે હાઇપરસોનિક હોય છે. આ જ કારણે તેને અધવચ્ચે રોકવી કોઈ પણ આધુનિક એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ માટે લગભગ અશક્ય બની જાય છે.  

IRBMની મુખ્ય વિશેષતાઓ

અસાધારણ પ્રહાર ક્ષમતા : તે એક જ ખંડના એક છેડાથી બીજા છેડા સુધી અથવા અન્ય ખંડમાં આવેલા દુશ્મનનાં મુખ્ય સૈન્ય મથકો અને આર્થિક કેન્દ્રોને ચોકસાઈથી નિશાન બનાવી શકે છે.  

વ્યૂહાત્મક પરમાણુ પ્રતિરોધ (Strategic Deterrence) : IRBMનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ મોટા પાયે પરમાણુ વોરહેડ લઈ જવાનો છે. આ મિસાઈલો યુદ્ધ લડવા માટે ઓછી અને સંભવિત યુદ્ધને રોકવા માટે એક અમોઘ શસ્ત્ર તરીકે વધુ ઉપયોગી છે.  

MIRV ટેક્નોલોજી : આધુનિક IRBM મિસાઈલો મલ્ટિપલ ઇન્ડિપેન્ડન્ટલી ટાર્ગેટેબલ રી-એન્ટ્રી વ્હીકલ (MIRV) ટેક્નોલોજીથી સજ્જ હોઈ શકે છે. આનો અર્થ એ કે એક જ મિસાઈલ હવામાં અલગ-અલગ થઈને એકસાથે અનેક શહેરો કે લક્ષ્યો પર ત્રાટકી શકે છે.  

સોલિડ ફ્યુઅલ એડવાન્ટેજ : આજના સમયની IRBM 3 કે 4 સ્ટેજના ઘન બળતણ આધારિત રોકેટ એન્જિનનો ઉપયોગ કરે છે, જેનાથી તે સેકન્ડોમાં ફાયર થવા માટે હંમેશાં સજ્જ રહે છે.  

ઐતિહાસિક અને વૈશ્વિક મહત્ત્વ  

શીત યુદ્ધ દરમિયાન 1980ના દાયકામાં યુરોપમાં અમેરિકા અને સોવિયેત યુનિયન વચ્ચે IRBMની તૈનાતીને લઈને ભારે તણાવ સર્જાયો હતો. પરિણામે 1987 માં બંને સુપરપાવર વચ્ચે INF (Intermediate-Range Nuclear Forces) સંધિ થઈ હતી, જેના હેઠળ 500થી 5,500 કિમીની ક્ષમતાવાળી તમામ જમીન આધારિત મિસાઈલો પર પ્રતિબંધ મુકાયો હતો (જોકે, પાછળથી આ સંધિ તૂટી ગઈ).  

આજે વૈશ્વિક સ્તરે ચીનની DF-26 (Dongfeng-26) મિસાઈલ, જેને ગુઆમ એક્સપ્રેસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પ્રશાંત મહાસાગરમાં અમેરિકાના મુખ્ય સૈન્ય મથક ગુઆમ સુધી પ્રહાર કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને તે આ શ્રેણીનું અત્યંત શક્તિશાળી ઉદાહરણ છે. ઉત્તર કોરિયાની હ્વાસોંગ-12 પણ આ જ શ્રેણીમાં આવે છે.

આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો