લશ્કરી ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ શક્તિશાળી ભૂમિ દળોની વાત આવે છે, ત્યારે યુદ્ધ ટેન્કનું નામ સૌથી પહેલાં લેવામાં આવે છે. સૈન્યની તાકાતનું પ્રતીક ગણાતાં આ લોખંડી મશીનોએ સમયની સાથે અદ્ભુત વિકાસ કર્યો છે. ટેન્કોનું વર્ગીકરણ સામાન્ય રીતે તેમના વજન, કદ, સશસ્ત્રીકરણ અને રણમેદાનની ભૂમિકાના આધારે કરવામાં આવે છે. ટેન્કના મુખ્ય પાંચ પ્રકારો નીચે પ્રમાણે છે.
મુખ્ય યુદ્ધ ટેન્ક (Main Battle Tank - MBT)
સમકાલીન યુદ્ધની કરોડરજ્જુ સમાન મુખ્ય યુદ્ધ ટેન્ક આધુનિક સૈન્યનું સૌથી મોટું શસ્ત્ર છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી જુદી જુદી શ્રેણીઓને એકત્રિત કરીને આ સર્વાંગી ટેન્ક વિકસાવવામાં આવી હતી. MBT શ્રેષ્ઠ ગતિશીલતા, ભારે બખ્તર સુરક્ષા અને અત્યંત શક્તિશાળી મુખ્ય તોપનું અદ્ભુત સંયોજન ધરાવે છે. તે દુશ્મનના રક્ષાત્મક કોઠાને ભેદવામાં, સૈનિકોને કવર આપવા અને વિરોધી ટેન્કોનો નાશ કરવામાં સક્ષમ છે. ભારતીય સેના દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી અર્જુન ટેન્ક અને રશિયન મૂળની T-90 (ભીષ્મ) આ શ્રેણીનાં ઉત્તમ ઉદાહરણો છે, જે પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં પણ દુશ્મનને હંફાવવાની તાકાત ધરાવે છે.
હલકી ટેન્ક (Light Tank)
કઠિન ભૂપ્રદેશો, પહાડી વિસ્તારો, ગાઢ જંગલો અને રેતાળ પ્રદેશો જ્યાં ભારે મુખ્ય યુદ્ધ ટેન્ક પહોંચી શકતી નથી અથવા ફસાઈ જાય છે, ત્યાં હલકી ટેન્ક નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. આ ટેન્કો વજનમાં હલકી, ઝડપી અને પરિવહનમાં સરળ હોય છે. હિમાલયની સરહદો જેવા દુર્ગમ વિસ્તારોની સુરક્ષા માટે ભારતે તાજેતરમાં જ ઝોરાવર ટેન્ક જેવી અત્યાધુનિક હલકી ટેન્કો વિકસાવી છે, જે દુશ્મનને અચાનક ચોંકાવી દેવા માટે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
મધ્યમ ટેન્ક (Medium Tank)
ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ મધ્યમ ટેન્ક એ હલકી અને ભારે ટેન્ક વચ્ચેનું સુવર્ણ સંતુલન હતી. તેમાં હલકી ટેન્ક જેવી ગતિશીલતા અને ભારે ટેન્ક જેવું મધ્યમ કદનું શસ્ત્ર તથા બખ્તર જોવા મળતું હતું. જોકે, ટેક્નોલોજીની પ્રગતિ સાથે જ્યારે મુખ્ય યુદ્ધ ટેન્ક(MBT)નો ઉદ્ભવ થયો, ત્યારે તેણે મધ્યમ અને ભારે બંને પ્રકારની ટેન્કોની ભૂમિકા પોતે સંભાળી લીધી. પરિણામે, આધુનિક સૈન્યમાં હવે અલગથી મધ્યમ ટેન્કનો ઉપયોગ લગભગ બંધ થઈ ગયો છે.
ભારે ટેન્ક (Heavy Tank)
બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન દુશ્મનના અત્યંત મજબૂત કિલ્લેબંધીવાળા મોરચાઓને તોડી પાડવા માટે ભારે ટેન્કોનું નિર્માણ થયું હતું. આ ટેન્કો ખૂબ જ જાડા બખ્તર અને વિશાળ તોપોથી સજ્જ હતી, પરંતુ તેમનું ભારે વજન, ધીમી ગતિ અને બળતણનો વધારે પડતો વપરાશ રણમેદાનમાં તેમની મર્યાદા બની ગયા. આધુનિક યુદ્ધમાં ઝડપ અને ચોકસાઈનું મહત્ત્વ વધતાં ભારે ટેન્ક હવે અપ્રચલિત બની ગઈ છે.
શિકારી ટેન્ક / ટેન્ક ડિસ્ટ્રોયર (Tank Destroyer)
ખાસ કરીને દુશ્મનની ટેન્કોને ટાર્ગેટ કરવા અને તેનો નાશ કરવા માટે જ આ વિશેષ વાહનો બનાવવામાં આવ્યા હતા. પરંપરાગત ટેન્કથી વિપરીત, તેમાં ફરતું ટાવર હોતું નથી, પરંતુ અતિશય શક્તિશાળી એન્ટિ-ટેન્ક ગન ફિટ કરેલી હોય છે. તે છુપાઈને હુમલો કરવા માટે ઉત્તમ હતી, પરંતુ મિસાઈલોના આધુનિક યુગમાં આ સ્વરૂપ પણ પાછળ રહી ગયું છે.
રણમેદાનની બદલાતી જરૂરિયાતો મુજબ ટેન્ક ટેક્નોલોજી સતત બદલાઈ રહી છે. આજની ટેન્કો માત્ર લોખંડનું કવચ નથી, પરંતુ અત્યાધુનિક સેન્સર, ડિજિટલ કોમ્યુનિકેશન અને ડ્રોન વિરોધી પ્રણાલીઓથી સજ્જ સ્માર્ટ યોદ્ધા બની ચૂકી છે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો