મહાભારતના `શાંતિપર્વ'માં કુરુક્ષેત્રના મહાવિનાશક યુદ્ધ પછી જ્યારે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર પોતાના મનની અશાંતિ, શાસનની જટિલતા અને લીડરશિપના ગૂઢ સિદ્ધાંતો વિશે પિતામહ ભીષ્મ પાસે માર્ગદર્શન મેળવવા પહોંચે છે, ત્યારે ભીષ્મે આપેલો એક ઉપદેશ અત્યંત ચોંકાવનારો અને આંખો ઉઘાડી દેનારો છે. ભીષ્મ યુધિષ્ઠિરને કહે છે કે એક ઉત્તમ લીડરે ક્યારેય માત્ર એક જ ગુરુ, એક જ ગોડફાધર કે પછી કોઈ એક જ વિચારધારાની કંઠી બાંધીને બેસી જવું નહીં! ભીષ્મ આ વાતને બહુ ઊંડાણપૂર્વક સમજાવતાં કહે છે કે લીડરે જાતજાતના અને નાના પ્રકારના મનુષ્યો પાસેથી, અવનવા વિચાર પ્રવાહોમાંથી અવનવી અને ઉપયોગી વાતો સતત જાણતા રહેવું જોઈએ. તેમણે પોતાની બુદ્ધિને કોઈ એક સીમામાં બાંધી રાખવાને બદલે અત્યંત વિશાળ, લવચીક અને બહુમુખી બનાવવી જોઈએ, જેથી લીડર જિંદગીના વ્યવહારમાં હંમેશાં પ્રેક્ટિકલ રહી શકે અને જ્યારે પણ કોઈ ભયાનક સંકટ આવી પડે, ત્યારે તેની પાસે ઉકેલ માટેના અનેકવિધ વિકલ્પો ખુલ્લા રહે.
પિતામહ ભીષ્મ શાસકના મન અને વિચારસરણીની સંકુચિતતા વચ્ચેના સંબંધને સાઇકોલોજિકલી બહુ ઊંડાણપૂર્વક છતી કરે છે. તેઓ કહે છે કે જ્યારે માણસ કોઈ એક જ વ્યક્તિ, એક જ પુસ્તક કે એક જ વિચારધારાનો અંધ ભક્ત બની જાય છે, ત્યારે તેની આંતરિક વિચારશક્તિનો વિકાસ સાવ અટકી જાય છે. તે દરેક પરિસ્થિતિને માત્ર એક જ ચશ્માંથી જોવાનો આગ્રહ રાખે છે, પરંતુ આ દુનિયા અને માનવ સ્વભાવ અત્યંત જટિલ છે. કોઈ એક જ સિદ્ધાંત કે એક જ વિચાર દુનિયાના તમામ પ્રશ્નોનો ઉકેલ આપી શકતો નથી. જ્યારે લીડર પોતાની બુદ્ધિને કટ્ટરતા કે પૂર્વગ્રહમાં બાંધી દે છે, ત્યારે તે વાસ્તવિકતાથી વિમુખ થઈ જાય છે અને સંકટ સમયે જ્યારે તેનો એ એકમાત્ર સિદ્ધાંત નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે તે સાવ અસહાય અને લાચાર બની જાય છે.
આજના આધુનિક મેનેજમેન્ટ, પોલિટિક્સ કે કોર્પોરેટ વર્લ્ડમાં પણ આ વાત એટલી જ અસરકારક સાબિત થાય છે. આજના જમાનામાં મોટાભાગના લીડર્સ કે મેનેજર્સ પોતાની પસંદગીના કોઈ એક જ ગોડફાધર, એક જ ટાઈપની મેનેજમેન્ટ થિયરી કે પોતાના જ કમ્ફર્ટ ઝોનની વિચારધારાને વળગી રહે છે. તેઓ પોતાની આસપાસ માત્ર પોતાની હામાં હા મિલાવનારા લોકોને જ રાખે છે અને જેમના વિચારો અલગ હોય કે જેઓ નવી દિશા બતાવતા હોય, તેમને સદંતર નકારી કાઢે છે. કટ્ટરતા અને પૂર્વગ્રહનો આ કૂપમંડૂક અભિગમ જ લીડરના પતનનું મૂળ કારણ બને છે. ત્યાં સુધી કોઈની બુદ્ધિ પહોંચે તો કોઈ એવી ઊંડી વાતોમાં પડેને? જ્યારે બજાર કે જમાનાની પરિસ્થિતિ બદલાય છે, ત્યારે આવા એકમાર્ગીય વિચારો ધરાવતા લીડર્સ ઓવરથિંકિંગ અને ભયાનક તણાવના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાઈ જાય છે, કારણ કે તેમની પાસે પરિસ્થિતિનો સામનો કરવાનો બીજો કોઈ પ્લાન બી કે નવો આઉટ ઓફ ધ બોક્સ આઈડિયા હોતો જ નથી!
પિતામહ ભીષ્મ અહીં બહુ જ સુંદર રૂપક આપતાં કહે છે કે જેમ મધમાખી અલગ અલગ ફૂલો પર ફરીને તેમાંથી ઉત્તમ રસ એકઠો કરે છે અને મધ બનાવે છે, બિલકુલ એ જ રીતે એક સક્ષમ લીડરે સમાજના દરેક સ્તરના લોકો પાસેથી પછી તે નાનો કર્મચારી હોય, શત્રુ હોય, વિદ્વાન હોય કે સામાન્ય માણસ હોય, દરેકની પાસેથી જે કંઈ શ્રેષ્ઠ અને વ્યવહારુ હોય તે ગ્રહણ કરી લેવું જોઈએ. બહુશ્રુત બનવું એટલે કે અવનવું સાંભળવું અને અનુભવવું એ જ બુદ્ધિને તીક્ષ્ણ રાખવાનો સાચો રસ્તો છે. જે લીડર અલગ અલગ વિચાર પ્રવાહોને ખુલ્લા મનથી સાંભળે છે અને પોતાની બુદ્ધિની કસોટી પર પારખીને નિર્ણય લે છે, તેની વિવેકબુદ્ધિ ક્યારેય કટાઈ જતી નથી. તે પરિસ્થિતિ મુજબ પોતાની સ્ટ્રેટેજી બદલી શકે છે અને પોતાના સામ્રાજ્યને ગમે તેવા તોફાનમાંથી સહીસલામત બહાર કાઢી શકે છે.
બીજી મહત્ત્વની વાત એ છે કે વિચારધારાની કંઠી બાંધી લેવાથી માણસ અહંકારી અને જડ બની જાય છે. તે એવું માનવા લાગે છે કે પોતે જે વિચારને માને છે તે જ અંતિમ સત્ય છે અને બાકી બધા ખોટા છે. આ જડતા લીડરને તેના પોતાના જ લોકોથી દૂર કરી દે છે, પરંતુ જે લીડર પોતાની બુદ્ધિને વ્યાપક અને બહુમુખી રાખે છે, તે અત્યંત વિનમ્ર રહે છે. તે નવી પરિસ્થિતિઓમાંથી શીખવા માટે કાયમ તૈયાર રહે છે. કટોકટીના સમયે જ્યારે એક રસ્તો બંધ થાય છે, ત્યારે તેની પાસે દસ નવા રસ્તા ખુલ્લા હોય છે, કારણ કે તેણે પોતાના મનનાં બારી-બારણાં કોઈ એક જ વિચાર માટે ક્યારેય બંધ કર્યાં હોતાં નથી.
વધુમાં ભીષ્મ એમ પણ કહે છે કે એક જ વિચારોમાં રોકાઈ ગયેલો લીડર પોતાના આશ્રિતોનું પણ ભલું કરી શકતો નથી. સમય બદલાય તેમ લીડરની વ્યૂહરચના અને સોચ પણ બદલાવી જોઈએ. જૂના અપ્રાસંગિક થયેલા વિચારોને પકડી રાખનાર લીડર સમયના પ્રવાહમાં તણાઈ જાય છે, જ્યારે વિઝનરી લીડર દરેક ફ્લોમાંથી શીખીને પોતાની પ્રજા અને સંસ્થાને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જાય છે.
પિતામહ ભીષ્મ આ આખી વાતને લીડરશિપ માટેની એક અત્યંત શક્તિશાળી અને આધુનિક વન લાઈન સ્ટ્રેટેજી તરીકે ડિફાઈન કરી આપે છે. તેઓ કહે છે કે સાચી લીડરશિપની તાકાત કોઈ એક જ ગાદી કે એક જ સિદ્ધાંતનો અંધપોકાર કરવામાં નથી, પણ પોતાના મગજને સદા ખુલ્લું રાખીને વિવિધ વિચારોમાંથી શ્રેષ્ઠતમ અર્ક તારવવામાં અને હંમેશાં ફ્લેક્સિબલ રહીને પ્રેક્ટિકલ નિર્ણય લેવામાં છે. જો તમે તમારી બુદ્ધિને આવી બહુમુખી અને વિશાળ રાખતા શીખી જશો, તો ગમે તેવું ભયાનક સંકટ પણ તમને ક્યારેય ઘેરી નહીં શકે અને તમને હંમેશાં સફળતાનો નવો માર્ગ જડી જ જશે. નહીંતર તમારો પોતાનો જ જડ આગ્રહ અને સંકુચિત અભિગમ એક દિવસ તમને જિંદગીના રણસંગ્રામમાં એકલા અટૂલા અને પરાસ્ત કરી દેશે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
