ભારતમાં એવાં અનેક મંદિરો છે, જે પોતાના ઇતિહાસ અને પ્રાચીન પરંપરાઓ સાથે વાસ્તુકલા માટે પણ પ્રસિદ્ધ છે. આ મંદિરની વાસ્તુકલા એવી છે કે આજે આપણી પાસે અદ્યતન ટેક્નિક અને વિજ્ઞાનની સુવિધાઓ હોવા છતાં પણ આ પ્રકારની વાસ્તુકલાનું નિર્માણ કરવું અઘરું છે. આવું જ એક મંદિર મહારાષ્ટ્રના ઔરંગાબાદની ઇલોરાની ગુફાઓમાં છે. આ મંદિરની વિશિષ્ટતા એ છે કે તે એક વિશાળ શિલાને કાપીને બનાવવામાં આવ્યું છે. કૈલાસ મંદિરને લઇને અનેક રહસ્યો જોડાયેલાં છે, જેને આજ સુધી કોઇ ઉકેલી શક્યું નથી.
મંદિરના નિર્માણનું રહસ્ય
ઐતિહાસિક રેકોર્ડ અનુસાર ઇલોરાના કૈલાસ મંદિરનું નિર્માણ રાષ્ટ્રકૂટ વંશના રાજા કૃષ્ણ પ્રથમ દ્વારા સન 756થી 773 દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. ભગવાન શિવનું નિવાસસ્થાન એવા કૈલાસ પર્વતના આકારની જેમ આ મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે. 276 ફૂટ લાંબા અને 154 ફૂટ પહોળા આ મંદિરને એક જ શિલાને કાપીને બનાવવામાં આવ્યું છે. આ શિલાનું વજન આશરે 40,000 ટન હોવાનું મનાય છે. મંદિરને જે શિલામાંથી બનાવવામાં આવ્યું છે તેને પહેલાં યુ આકારમાં કાપવામાં આવ્યો છે. 90 ફૂટ ઊંચા કૈલાસ મંદિરની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેને ઉપરથી નીચે તરફ બનાવવામાં આવ્યું છે. મંદિરની નીચેની બાજુ હાથીઓનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે. આ મંદિર હાથી ઉપર છે એવું પણ કહેવાય છે. એક જ પથ્થરમાંથી બનેલ કૈલાસ મંદિર એ વિશ્વની સૌથી મોટી સંરચના છે.
રહસ્યમય તથ્ય
મંદિરની દીવાલો પર અલગ અલગ પ્રકારની લિપિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ લિપિ અંગે આજ સુધી કોઇ સમજી શક્યું નથી. એવું કહેવાય છે કે અંગ્રેજોના શાસનકાળમાં મંદિરની નીચે આવેલી ગુફાઓનું સંશોધન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ ત્યાં હાઇ રેડિયો એક્ટિવિટીના કારણે શોધને બંધ કરવી પડી. આ ઉપરાંત ગુફાઓને બંધ કરી દેવામાં આવી જે આજે પણ બંધ જ છે. એવું કહેવાય છે કે આ ગુફામાં ભૂમિઅસ્ત્ર અને મંદિરના નિર્માણમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલાં ઉપકરણો છે, જે મંદિરની નીચે છુપાવવામાં આવ્યાં હતાં. તે રેડિયો એક્ટિવિટીનું કારણ છે. આ મંદિરને ઉપરથી નીચે તરફ પથ્થરને કાપીને બનાવવામાં આવ્યું છે જ્યારે સામાન્ય રીતે દુનિયાભરમાં સામેથી અથવા નીચેથી ઉપર તરફ પથ્થરને કાપીને બનાવવામાં આવે છે.
જે રીતે કૈલાસ મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે, એના ઉપરથી પુરાતત્ત્વવિદ અનુમાન લગાવે છે કે આ મંદિરના નિર્માણ પાછળ 100થી 150 વર્ષ લાગ્યાં હશે, પરંતુ મંદિરનું નિર્માણ ફક્ત 18 વર્ષમાં પૂર્ણ થયું હતું. બીજું, સાત હજાર મજૂરો પણ સો વર્ષ સુધી દિવસ-રાત કામ કરે તો પણ આ પ્રકારના મંદિરનું નિર્માણ શક્ય નથી, તેથી મનુષ્ય દ્વારા આટલા ઓછા સમયમાં મંદિરનું નિર્માણ અશક્ય છે. આ મંદિરના નિર્માણ પાછળ દૈવીય સહાયતાની સંભાવના માનવામાં આવે છે.
મંદિર સાથે જોડાયેલી એક મહત્ત્વની વાત એ છે કે તે ભગવાન શિવને સમર્પિત છે. મંદિરમાં કોઇ પૂજારી કે કોઇ પ્રકારના પૂજાપાઠ અંગેની માહિતી મળતી નથી. તે એલિયન્સ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હોવાનું પણ મનાય છે.
આ મંદિરને બનાવવા પથ્થરને કાપવો પડ્યો હશે. એક અનુમાન અનુસાર આ મંદિરને બનાવતી વખતે આશરે બે લાખ ટન પથ્થરને કાપીને બહાર કાઢવામાં આવ્યો હશે. આટલો મલબો ક્યાં ગયો? મંદિરની આસપાસ દૂર દૂર સુધી પથ્થરનો મલબો મળી આવ્યો નથી.
ભગવાન શિવ દ્વારા મળ્યું હતું અસ્ત્ર
મંદિરનું નિર્માણ રાષ્ટ્રકૂટના રાજા કૃષ્ણ પ્રથમે કરાવ્યું હતું. એવું કહેવાય છે કે, એક વખત રાજા ગંભીર રીતે બીમાર પડી ગયા. ઘણી સારવાર છતાં તેમનું સ્વાસ્થ્ય સુધરવાનું નામ લેતું નહોતું. એ વખતે રાણીએ ભોલેનાથને રાજાને સ્વસ્થ કરવા પ્રાર્થના કરી. તેણે કહ્યું કે, રાજા સ્વસ્થ્ય થશે પછી મંદિરનું નિર્માણ કરાવશે અને જ્યાં સુધી મંદિરનું શિખર ન દેખાય ત્યાં સુધી વ્રત રાખશે. રાજા સ્વસ્થ થયા પછી રાણીને કહેવામાં આવ્યું કે, મંદિરનું નિર્માણ અને શિખર બનવામાં ઘણાં વર્ષ લાગશે, તેથી આટલાં વર્ષ સુધી વ્રત રાખવું શક્ય નથી. એટલે રાણીએ ભોલેનાથની મદદ માંગી. માન્યતા છે કે ત્યારે તેમને ભૂમિઅશસ્ત્ર ભગવાન શિવે આપ્યું. આ અસ્ત્ર પથ્થરને વરાળ બનાવી શકતું હતું. આ પ્રકારના અસ્ત્રનો ઉલ્લેખ ગ્રંથોમાં છે. એનાથી મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું અને મંદિર બની ગયા બાદ અસ્ત્રને મંદિરની નીચે ગુફામાં મૂકી દેવામાં આવ્યું.