મહાભારતના ‘શાંતિપર્વ’માં શરશય્યા પર પડેલા પિતામહ ભીષ્મ જ્યારે યુધિષ્ઠિરને લીડરશીપ અને મેનેજમેન્ટ ગૂઢ સિદ્ધાંતો સમજાવે છે, ત્યારે તેઓ ધન અર્થાત સંપત્તિના મહત્ત્વ વિશે એક અત્યંત વ્યવહારિક અને ક્રાંતિકારી દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરે છે. સામાન્ય રીતે ધર્મના માર્ગે ચાલનારા લોકોને એવું શીખવવામાં આવતું હોય છે કે ધન કે સંપત્તિ એ મોહમાયા છે અને તેનાથી દૂર રહેવું જોઈએ. પરંતુ પિતામહ ભીષ્મ આ મિથ્યા ધારણાને સંપૂર્ણપણે નકારી કાઢે છે. તેઓ કહે છે કે કોઈ પણ ઉત્કૃષ્ટ લીડર માટે ધનપ્રાપ્તિનું લક્ષ્ય હોવું એ માત્ર યોગ્ય જ નથી, પરંતુ અત્યંત આવશ્યક છે. ભીષ્મના મતે ધન એ કેવળ ભૌતિક સુખનું સાધન નથી, પણ એ તે શક્તિશાળી ઉર્જા છે જેના દ્વારા ધર્મ, કામ, લોક અને પરલોકની સિદ્ધિ શક્ય બને છે. જો તમારી પાસે યોગ્ય સંસાધનો અને આર્થિક સમૃદ્ધિ નહીં હોય, તો તમારી ઉત્તમ ઈચ્છાઓ, તમારો ધર્મ અને તમારા ઉચ્ચ વિચારો માત્ર કાગળ પર રહી જશે.
આજના આધુનિક યુગમાં અને કોર્પોરેટ કે સામાજિક લીડરશીપમાં પણ આ જ વાસ્તવિકતા સદાય કાર્યરત રહે છે. એક લીડર જ્યારે કોઈ મોટા વિઝન કે મિશનની કલ્પના કરે છે, ત્યારે તેને સાકાર કરવા માટે આર્થિક સંસાધનોની જરૂર પડે છે. જો રાજ્ય કે સંસ્થા પાસે પૂરતું ધન ન હોય, તો તે પોતાના લોકોનું રક્ષણ કરી શકતી નથી, તેમને યોગ્ય સુવિધાઓ આપી શકતી નથી અને આપત્તિના સમયે તેમની વહારે આવી શકતી નથી. પિતામહ ભીષ્મ યુધિષ્ઠિરને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં સમજાવે છે કે જે લીડર નિર્ધન છે અથવા તો જે ધનસંચય પ્રત્યે ઉદાસીન છે, તેની પ્રજા કે તેના અનુયાયીઓ ક્યારેય સુરક્ષિત અનુભવતા નથી. ધર્મનું પાલન કરવા માટે યજ્ઞો, દાન, કલ્યાણકારી કાર્યો અને ન્યાયપ્રણાલી ચલાવવી પડે છે અને આ બધું જ ધન વગર અશક્ય છે. તેવી જ રીતે સમાજના સુખ, સમૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે પણ સંપત્તિ અનિવાર્ય છે. તેથી જ લીડરે આર્થિક રીતે સક્ષમ અને સમૃદ્ધ બનવાનો સતત પ્રયાસ કરવો જોઈએ.
પરંતુ આ વાતની સાથોસાથ પિતામહ ભીષ્મ એક અત્યંત ગંભીર અને નિર્ણાયક શરત મૂકે છે. તેઓ કહે છે કે ધન મેળવવું જેટલું જરૂરી છે, તેનાથી હજાર ગણું વધારે જરૂરી એ છે કે તે ધન માત્ર અને માત્ર ધર્મ અને નીતિના માર્ગે જ પ્રાપ્ત થયેલું હોવું જોઈએ. અધર્મ, છળકપટ, શોષણ કે અન્યાયથી મેળવેલું ધન શરૂઆતમાં ભલે મોટો આર્થિક પાયો ઊભો કરતું દેખાય, પણ અંતે તે આખી સંસ્થા, રાજ્ય અને તે લીડરના વિનાશનું કારણ બને છે. અનૈતિક રીતે કમાયેલું ધન પોતાના ભેગા વિનાશક ઊર્જા લઈને આવે છે, જે લીડરની બૌદ્ધિક ક્ષમતા અને વિવેકબુદ્ધિને ભ્રષ્ટ કરી નાખે છે.
જ્યારે કોઈ લીડર અધર્મના માર્ગે ધન એકઠું કરવાનો રસ્તો પસંદ કરે છે, ત્યારે તે પોતાની પ્રજા કે ટીમનો વિશ્વાસ ગુમાવી બેસે છે. ભીષ્મ પિતામહ ચેતવે છે કે નીતિ વગર એકત્ર થયેલી સંપત્તિ અસ્થાયી હોય છે. તે લીડરની અંદર ભય, અસુરક્ષા અને આંતરિક કચવાટ ઊભો કરે છે. આવી સંપત્તિથી મેળવેલું સામ્રાજ્ય બહારથી ભલે ભવ્ય દેખાય, પણ અંદરથી તેની પાયાની ઈંટો ખોખલી હોય છે. કોઈ પણ નાની કટોકટી કે સંકટના સમયે આખું સામ્રાજ્ય પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડે છે. આનાથી વિપરીત, જે ધન પરસેવાની કમાણીથી, ન્યાયી વ્યવહારથી અને સત્યના માર્ગે મેળવવામાં આવ્યું હોય, તે લીડરને અખૂટ આંતરિક શક્તિ અને નૈતિક બળ પૂરું પાડે છે.
ધર્મ અને નીતિથી મેળવેલા ધનમાં એક અદ્ભુત પવિત્રતા હોય છે. એ ધન જ્યારે પ્રજાના કે સંસ્થાના કલ્યાણ માટે વપરાય છે, ત્યારે તેમાંથી સમૃદ્ધિ અને શાંતિનો જન્મ થાય છે. સાચો લીડર એ નથી કે જે માત્ર સંપત્તિનો પહાડ ખડકે, પણ સાચો લીડર એ છે જે એ સંપત્તિનો ઉપયોગ સમાજના નીચલા સ્તર સુધી ન્યાય અને સુખ પહોંચાડવા માટે કરે. જ્યારે ધન નીતિપૂર્વક કમાવાય છે અને ધર્મપૂર્વક ખર્ચાય છે, ત્યારે જ એ લીડરને આ લોકમાં યશ અને પરલોકમાં સદગતિ અપાવે છે. આજના લીડર્સ માટે પણ આ એક ચિરંતન માર્ગદર્શન છે કે આર્થિક ગ્રોથ અને પ્રોફિટ કમાવો એ અત્યંત જરૂરી છે, પણ એ ગ્રોથ નીતિમત્તા અને ઈથિક્સની બલિ ચડાવીને ન હોવો જોઈએ.
પિતામહ ભીષ્મ આખી વાતનો સાર આપતાં લીડરશીપના એક અલ્ટીમેટ સિદ્ધાંતને ઉપસાવી આપે છે.
તેઓ કહે છે કે અર્થ અને ધર્મ એકબીજાના પૂરક છે, વિરોધી નથી. ધર્મ વગરનો અર્થ અનર્થ સર્જે છે અને અર્થ વગરનો ધર્મ અસમર્થ બની જાય છે. જે લીડર ધર્મને પોતાનો હોકાયંત્ર બનાવીને આર્થિક સમૃદ્ધિના શિખરો સર કરે છે, તે જ સાચા અર્થમાં યુગદ્રષ્ટા અને સફળ લીડર બને છે. નીતિથી અર્જિત કરેલું ધન જ લીડરને તમામ ભયમાંથી મુક્ત કરીને સ્થાયી વિજય, લોકપ્રિયતા અને આત્મસંતોષ તરફ દોરી જાય છે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
