એમ તો ગુજરાતની પડોશમાં આવેલું મધ્યપ્રદેશ કીમતી પથ્થર એટલે કે હીરા માટે જાણીતું છે, તો તેના પડોશમાં આવેલું ઉત્તરપ્રદેશ પણ એક અનોખા પથ્થર માટે જાણીતું છે. કોટા કહો કે આરસપહાણ જેવા જમીનમાંથી મળતા પથ્થરો વિશેષ હોય છે, તો બાંધકામમાં વપરાતા પથ્થરોની ખાણ પણ મહત્ત્વની છે, પરંતુ ઉત્તરપ્રદેશમાંથી મળતા પથ્થર તો સાવ જ અનોખા છે, એ પથ્થર દુર્લભ ગણાય છે. એ પથ્થરના પ્રેમમાં એકી નજર પડી જવાય એવી તેની અનોખી ભાત છે. એ અનોખા પથ્થર એટલે શજર પથ્થર.

 ઉત્તરપ્રદેશ તથા મધ્યપ્રદેશમાં પથરાયેલું બુંદેલખંડ કીમતી પથ્થરો માટે જાણીતું છે, તો પડોશમાં આવેલા મધ્યપ્રદેશમાં આવેલા પન્ના જિલ્લામાં હીરાની ખાણ આવેલી છે, તેથી એ પથ્થરો તો કીમતી જ હોય એ સમજી શકાય એમ છે. ઉત્તરપ્રદેશમાં આવેલા બાંદા જિલ્લામાંથી મળતો પથ્થર પણ કીમતી છે. કુદરતના પેટાળની સક્રિયતાને પગલે જમીનમાં જુદા જુદા પ્રકારના પથ્થરો તથા બીજી ખનિજોની ખાણ આવેલી છે. એ જ રીતે શજર પથ્થર પણ એવો દુર્લભ છે કે તેને ઘડવામાં કુદરતને લાખો વર્ષ નીકળી ગયાં છે. શજર એમ તો ફારસી શબ્દ છે. ભલે એ શબ્દનો અર્થ વૃક્ષ થાય છે, પણ એ ખાસ પથ્થર નદીમાંથી જ મળે છે. એ પણ બાંદા જિલ્લામાં વહેતી કેન નદીના આસપાસના વિસ્તારમાંથી જ આ પથ્થર મળે છે. બાંદા જિલ્લા અને હીરાની ખાણ માટે જાણીતા પન્નાના સરહદ વિસ્તારમાં કેટલાક ખાસ વિસ્તારમાં ડૂબકી મારો કે નદીના પટમાં ડૂબકી મારીને શજર પથ્થર શોધી લાવતા હોય છે. જોકે, નર્મદા નદીમાં ડૂબકી મારીને શ્રદ્ધાળુઓએ ફેંકેલા પૈસાનો સિક્કો શોધવા જેવું આ કામ નથી. એ માટે પારખી નજર પણ હોવી જોઈએ. નદીના પટમાં કે પેટાળમાં અનેક પથરાઓ પડેલા હોય છે, તેમાંથી શજરની પરખ કરવી એ મુશ્કેલ તો છે જ.નદીમાં ડૂબકી મારીને શજર પથ્થર શોધવાનું કામ પણ પેઢી દર પેઢીથી ચાલતું આવેલું છે. પરંપરાગત રીતે શજર પથ્થર પાણીમાંથી શોધવાની કુનેહ કેટલાય પરિવારોમાં પેઢી દર પેઢીથી ઊતરી આવી છે. પાણીમાં રહીને આ ખાસ પથ્થરને શોધવો એ ભગીરથ કાર્ય છે. એ બાદ પથ્થરને ઘસીને તેના પર પોલિશ કરી તેને ખૂબસૂરત બનાવાય છે. આ પથ્થરોને પાસા પાડીને તેમાંથી આભૂષણ બનાવાય છે. આ આભૂષણોની વિદેશમાં ખૂબ માંગ છે. આભૂષણ ઉપરાંત તેમાંથી ખાસ કલાકૃતિ પણ બનાવાય છે.

 અયોધ્યા ખાતેના રામમંદિરની શજર પથ્થરમાંથી બનાવેલી કૃતિ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સાઉદી અરેબિયાના પ્રિન્સને ભેટ આપી હતી, ત્યારથી શજરમાંથી બનાવેલી વિવિધ કૃતિઓની વિદેશમાં માંગ વધી રહી છે. કેન નદીમાંથી પારખીને બહાર લવાતા આ પથ્થરમાં એવું તે શું હોય છે કે તેની માંગ વધુ છે? સ્વાભાવિક રીતે જ આ પથ્થર સામાન્ય રીતે પારદર્શક દેખાય છે. તેમાં કોઈ વૃક્ષ કે બીજી કૃતિઓ કુદરતી રીતે જ રચાયેલી હોય છે. એ કારણે જ ત્રણ વર્ષ પહેલાં 2023માં શજર પથ્થરને જીઆઈ ટેગ પણ મળ્યું છે. એક જિલ્લા એક ઉત્પાદન જેવી યોજના થકી આ પથ્થરો અને તેને તરાસવાના કામને સંરક્ષિત કરવાનો પ્રયાસ ઉત્તરપ્રદેશની સરકાર કરી રહી છે. એવા કલાત્મક પથ્થર જોવા મળે છે, પરંતુ જાણે કાચ હોય અને તેમાં કોઈ કુદરતી રચના કરાઈ હોય એવા આ પથ્થર પણ કુદરતી રીતે જ બન્યા હોય છે.

એ પથ્થરને ઘસીને પોલિશ કરીને તેને સુંદર બનાવવામાં આવે છે. વિજ્ઞાનીઓના મતે બુંદેલખંડનો આ વિસ્તાર લાખો વર્ષ પહેલાં ભૂગર્ભીય સક્રિયતાનું કેન્દ્ર બની ગયો હતો. એ સમયે નાનાં-મોટાં જીવજંતુ કે ફૂલ-પાંદડાં એવા જીવાશ્મ પથ્થર બની ગયા હશે. એ કારણે જ આ પથ્થરને ઘસીને ચમકાવો ત્યારે તેમાં કોઈ ને કોઈ કુદરતી રચના જોવા મળે છે. એ કારણે જ એકસરખી કૃતિ ધરાવતા પથ્થરો મળતા નથી. બધા જ પથ્થરમાં જોવા મળતી રચના અલગ અલગ હોય છે. એ કારણે જ આ શજર પથ્થરની કૃતિઓ બેનમૂન હોય છે અને તેથી જ એ પથ્થર કીમતી છે. નહીંતર પથ્થર તો કેટલાય આપણી આસપાસ જોવા મળે, તેની તે વળી કંઈ કિંમત છે?

આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો