યુદ્ધ અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે ટેક્નોલોજીના વિકાસ સાથે મિસાઈલ સિસ્ટમનું મહત્ત્વ અભૂતપૂર્વ રીતે વધ્યું છે. કોઈ પણ દેશની સુરક્ષાવ્યવસ્થામાં બેલિસ્ટિક મિસાઈલો કરોડરજ્જુ સમાન ગણાય છે. આ મિસાઈલોને તેમની પ્રહાર ક્ષમતા અને અંતર (રેન્જ) અનુસાર અલગ-અલગ વર્ગોમાં વહેંચવામાં આવે છે, જેમાં શોર્ટ રેન્જ બેલિસ્ટિક મિસાઇલ (Short-Range Ballistic Missile - SRBM) સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ અને યુદ્ધભૂમિ પર વ્યાપકપણે વપરાતું શસ્ત્ર છે.
SRBM શું છે?
સામાન્ય રીતે 1,000 કિલોમીટર (અંદાજે 620 માઇલ) કે તેથી ઓછી અંતરની ક્ષમતા ધરાવતી બેલિસ્ટિક મિસાઇલને SRBM કહેવામાં આવે છે. આ મિસાઈલોને લોન્ચ કર્યા બાદ તે સબ-ઓર્બિટલ બેલિસ્ટિક ફ્લાઈટ પાથ (અર્ધ-વર્તુળાકાર માર્ગ) પર ગતિ કરે છે અને ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમો અનુસાર ખૂબ જ ઝડપથી પોતાના લક્ષ્ય પર ત્રાટકે છે.
SRBMની મુખ્ય વિશેષતાઓ
ત્વરિત પ્રતિભાવ : ઓછી શ્રેણી હોવાના કારણે આ મિસાઈલો ખૂબ જ ઓછા સમયમાં પોતાના લક્ષ્ય સુધી પહોંચી શકે છે, જેથી દુશ્મન દેશને પ્રતિકાર કરવાનો કે સંભાળવાનો સમય મળતો નથી.
મોબાઇલ લોન્ચ સિસ્ટમ : મોટાભાગની SRBMને રોડ કે રેલવે આધારિત ટ્રાન્સપોર્ટર ઇરેક્ટર લોન્ચર (TEL)પરથી લોન્ચ કરી શકાય છે. આનાથી તેને યુદ્ધ દરમિયાન ઝડપથી એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ખસેડી શકાય છે.
વિવિધ વોરહેડ ક્ષમતા : આ મિસાઈલો પરંપરાગત વિસ્ફોટકો તેમજ જરૂરિયાત મુજબ પરમાણુ વોરહેડ બંને લઈ જવા માટે સક્ષમ હોય છે.
હાઇ-પ્રિસિઝન ગાઇડન્સ : આધુનિક GPS, INS (Inertial Navigation System) અને રડાર ગાઈડન્સથી સજ્જ હોવાથી આ મિસાઈલો ચોક્કસ લક્ષ્ય પર અચૂક પ્રહાર કરે છે.
ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને ક્રમિક વિકાસ
બેલિસ્ટિક મિસાઈલોનો ઈતિહાસ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જર્મની દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી V-2 રોકેટથી શરૂ થાય છે, જેને વિશ્વની પ્રથમ શોર્ટ-રેન્જ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ ગણવામાં આવે છે. શીત યુદ્ધ (કોલ્ડ વોર) દરમિયાન સોવિયેત યુનિયન દ્વારા બનાવવામાં આવેલી પ્રસિદ્ધ `સ્કડ' મિસાઈલે SRBMના વૈશ્વિક ઉપયોગનો નવો અધ્યાય શરૂ કર્યો હતો. આજના સમયમાં રશિયાની ઇસ્કંદર (Iskander) અને અમેરિકાની ATACMS જેવી આધુનિક SRBM સિસ્ટમ્સ યુદ્ધભૂમિ પર નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી રહી છે.
ભારતની SRBM ક્ષમતા
ભારતે પોતાના સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન (DRDO) દ્વારા આ ક્ષેત્રે સ્વનિર્ભરતા હાંસલ કરી છે.
પૃથ્વી મિસાઇલ શ્રેણી : ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી બેલિસ્ટિક મિસાઈલ પૃથ્વી-1 અને પૃથ્વી-2 (150થી 350 કિમી ક્ષમતા) ભારતીય સેનાની વ્યૂહાત્મક શક્તિનો મુખ્ય આધાર રહી છે.
અગ્નિ-1 : લગભગ 700થી 1,000 કિમીની ક્ષમતા ધરાવતી આ મિસાઈલ પ્રાદેશિક સુરક્ષા માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
પ્રલય : ભારતની નવીનતમ સરફેસ-ટુ-સરફેસ શોર્ટ-રેન્જ મિસાઈલ, જે હવામાં જ પોતાની દિશા બદલવાની ક્ષમતા (Maneuverability) ધરાવે છે અને દુશ્મનની મિસાઈલ ડિફેન્સ સિસ્ટમને ચકમો આપી શકે છે.
વ્યૂહાત્મક મહત્ત્વ
SRBMનો મુખ્ય ઉપયોગ યુદ્ધ દરમિયાન દુશ્મનના એરફિલ્ડ્સ, કમાન્ડ સેન્ટર્સ, રડાર સ્ટેશનો, એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ અને શસ્ત્ર ભંડારોને નષ્ટ કરવા માટે થાય છે. અણુશસ્ત્ર ધરાવતી આંતરખંડીય (ICBM) મિસાઈલો મુખ્યત્વે નિવારક (Deterrent) તરીકે કામ કરે છે, જ્યારે SRBMનો ઉપયોગ વાસ્તવિક યુદ્ધની પરિસ્થિતિઓમાં તાત્કાલિક લશ્કરી ફાયદો મેળવવા માટે કરવામાં આવે છે.
ટૂંકમાં કહીએ તો શોર્ટ રેન્જ બેલિસ્ટિક મિસાઈલો આજે કોઈ પણ દેશની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, સરહદી સાર્વભૌમત્વ અને યુદ્ધભૂમિ પર પ્રભુત્વ જાળવવા માટેનું એક અનિવાર્ય શસ્ત્ર બની ચૂક્યું છે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો