આપણે ત્યાં આ ઋતુમાં પાચનતંત્રના રોગોનું પ્રમાણ બીજી ઋતુઓની સરખામણીએ વધારે જોવા મળે છે. એટલે આ ઋતુમાં મંદાગ્નિથી બચવા માટે ઉપયોગી એક ઉત્તમ ઔષધ ચૂર્ણનું નિરૂપણ કરું છું. આયુર્વેદના આ ઔષધ યોગનું નામ છે, `શિવાક્ષાર પાચન ચૂર્ણ'.
શિવાક્ષાર પાચન ચૂર્ણનું મુખ્ય ઔષધ છે `શિવા'. આ શિવા એટલે બાળ હરડે અથવા હીમેજ. બીજું ઔષધ છે શુદ્ધ કરેલો સાજીખાર અથવા ખાવાનો સોડા, જેને સોડા બાયકાર્બ પણ કહેવામાં આવે છે અને ત્રીજું ઔષધ છે, હિંગ્વાષ્ટક ચૂર્ણ.
હિમેજ 50 ગ્રામ + સોડા બાયકાર્બ 50 ગ્રામ + હિંગ્વાષ્ટક ચૂર્ણ 50 ગ્રામ, (અથવા આ ત્રણેય ઔષધો સરખા ભાગે લાવી) ત્રણેયને મિશ્ર કરી ખૂબ વાટી-લસોટીને બારીક વસ્ત્રગાળ ચૂર્ણ તૈયાર કરવું. આ થયું શિવાક્ષાર પાચન ચૂર્ણ.
પાચનતંત્રના રોગોનું શરૂઆતનું લક્ષણ મંદાગ્નિ હોય છે. જેમને મંદાગ્નિ થાય તેમને જમવા પર રુચિ થતી નથી. એટલે કે ભૂખ મરી જાય છે. તેને લીધે અરુચિ ઊબકા જેવું થાય છે. આવી વ્યક્તિઓ માટે આ ચૂર્ણ ખૂબ જ હિતકારી છે. આવા દર્દીઓએ એકાદ ઉપવાસ કર્યા પછી, મગના ઓસામણ અથવા મગના સૂપ પર એકાદ દિવસ રહેવું. ઉપવાસના દિવસથી જ આ ચૂર્ણનો સવારે, બપોરે અને રાત્રે અડધીથી એક ચમચીની માત્રામાં ઉપયોગ કરવો. પછી જેમ જેમ ભૂખ ઊઘડતી જાય, તેમ તેમ પ્રવાહી આહારની સાથે સુપાચ્ય આહાર પ્રયોજવો.
આપણો જઠરાગ્નિ મંદ પડવાથી પેટમાં સૌપ્રથમ વાયુનો પ્રકોપ થાય છે. એટલે કે ગેસ-આફરો વગેરે થાય છે. આ ગેસ-વાયુ જ પેટમાં અનેક વિકૃતિઓ, તકલીફો ઉત્પન્ન કરે છે. ઘણી વખત તો અવરુદ્ધ થયેલો ગેસ ઊર્ધ્વગતિ કરીને હૃદય સુધી તેની અસર પહોંચાડે છે. હાર્ટ એટેકનાં બીજાં કારણોની સાથે આ ગેસ મહત્ત્વનું કારણ ગણાવાયો છે. એટલે હૃદયની તકલીફ વાળી વ્યક્તિએ ગેસ ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
ગેસ અને આફરાના આવા દર્દીઓ માટે તો આ ચૂર્ણ ખૂબ જ ગુણકારી છે. આ ચૂર્ણમાં રહેલી હિમેજ મળને નીચેની તરફ સરકાવે છે, જેથી મળ અને વાયુનું અનુલોમન એટલે કે નીચે તરફ ગતિ થાય છે. મળ અને વાયુનું અનુલોમન થવાથી જઠરાગ્નિ પ્રદીપ્ત થાય છે. આ ચૂર્ણમાં રહેલ હિંગ્વાષ્ટક ચૂર્ણથી આહાર કણોનું પાચન થાય છે અને હિંગ્વાષ્ટકના આ ગુણને લીધે જ ઘણા વૈદ્યો તેને પાચક ચૂર્ણ પણ કહે છે.
આ ચૂર્ણ દીપન (જઠરાગ્નિ પ્રદીપ્ત કરનાર), પાચન (આહારને પચાવનાર), યકૃત શક્તિવર્ધક અને મળસારક છે. આ ચૂર્ણ યકૃતને તેના કામમાં સબળ બનાવે છે તથા એ આમનું પાચન પણ કરે છે. આંતરડાંમાં રહેલા કૃમિઓનો અને બીજા અનેક સૂક્ષ્મ કૃમિઓ(worms)નો નાશ કરે છે. શિવાક્ષારમાં શિવાનો એક બીજો અર્થ છે, `કલ્યાણ' કરનાર. એટલે કે શિવાક્ષાર પાચન ચૂર્ણ એક `કલ્યાણ કરનારું ચૂર્ણ' હોવાથી અમે અમારા ઘણા દર્દીઓને આ ચૂર્ણ ઘરમાં રાખવાની સલાહ આપીએ છીએ.